جاي خالي شاعر

مريم سيدان

 
[ شناسه مقاله: 3673 ]   [ موضوع: کتاب نامه ]   [ بازدید: ۲۳۹۰ ]

شماره ۲۱، اردیبهشت ۱۳۹۱

ادوار شعر فارسي از مشروطيت تا سقوط سلطنت از نقادانه‌ترين و شيوه‌مندترين کتاب‌هايي است که تا کنون در زمينۀ شعر معاصر فارسي در ايران منتشر شده است. کتاب در سه گفتار تنظيم شده است و مباحثِ آن عيناً گفتارهاي درسي استاد دکتر شفيعي کدکني است دربارۀ ادبيات معاصر، که به کوشش برخي از دانشجويان و زير نظر استاد به صورت کتاب درآمده است. آنچه در نگاه نخست ادوار شعر فارسي را از ديگر آثار محققانۀ دکتر شفيعي متمايز مي‌کند، لحن گفتاري، صميمانه و غير رسمي، به همراه صبغۀ تعليمي آن است که موجب مي‌شود خوانندۀ آشنا پيش از هرچيز، روزهاي سه‌شنبه و محفل درس استاد را در دانشکدۀ ادبيات به ياد بياورد. شايد به سبب همين صورتِ گفتاري است که داوري در باب اشخاص و اشعار به دور از هرگونه ملاحظه‌کاري و کاملاً صريح و شفاف است.

هر گفتار بررسي خلاصه‌وارِ شعر معاصر فارسي (در بازۀ زماني پيش از مشروطه تا سال 1357) است. اين بازۀ زماني به هفت دوره تقسيم شده است. در سرآغاز هر گفتار، شيوه‌نامه‌اي علمي، دقيق، منسجم، منظم، و متفاوت با دو گفتار ديگر ترسيم شده است. اين سه شيوه‌نامه نه تنها در بررسي ادوار شعر معاصر، بلکه در مطالعه و تحقيق در باب همۀ ادوار شعر فارسي، کاربردي و مناسب‌اند، و از اين‌رو مطالعۀ کتاب براي دانشجويان و علاقه‌مندان به نقد ادبي بسي پرفايده و سودمند است. هر يک از اين شيوه‌نامه‌ها به طور خلاصه چنين ساختاري دارند:

1. بررسي پنج عامل عمده در شعر هر دوره: چهره‌ها، صداها، مسائل اصلي (درون‌مايه‌ها)، خصايص تکنيکي (زبان، موسيقي، تخيل، شکل و فرم)، و عوامل تغيير (مؤثرهاي فرهنگي، اجتماعي، سياسي و اقتصادي).

2. بررسي پنج عنصر اصلي که در تعريف شعر حضور دارند: عاطفه، تخيل، زبان، موسيقي، شکل.

3. ترسيم نموداري با چهار محور، که پيرامون ذات هر شاعري قابل تصور است: محور صعودي (زيبايي‌هاي فني و هنري)، محور عمقي (زمينۀ انساني و بشري عواطف)، محور افقي يک (پشتوانۀ فرهنگي)، محور افقي دو (گستردگي در جامعه).

در هر گفتار شعر معاصر فارسي با توجه به يکي از اين شيوه‌نامه‌ها بررسي شده است:

در گفتار نخست، هرچند ممکن است خواننده گاه تصور کند در بررسي صداها، مسائل اصلي، و خصايص تکنيکي در برخي ادوار، به دو يا سه تن از چهره‌ها بيشتر توجه شده و در مورد ديگر چهره‌ها تنها به آوردن نامشان اکتفا شده است، اما مطالعۀ اين گفتار، در ذهن خواننده طرحي خلاصه‌وار و نظام‌يافته تصوير مي‌کند از سير تحول شعر فارسي؛ از دورۀ ايستايي و سکونِ پيش از مشروطه تا پويايي، پختگي و غناي تدريجي آن از 1320 به بعد.

گفتار دوم نيز علاوه بر بررسي خلاصه‌وار شعر معاصر فارسي با توجه به پنج عنصر اصلي سازندۀ شعر، به بحث از تفاوت‌هاي عمدۀ شعر آزاد نيمايي با شعر سنتي فارسي بر اساس همان عناصر پنج‌گانه مي‌پردازد.

در گفتار سوم نمودارهايي از ادوار شعر معاصر ترسيم شده است که نشان مي‌دهند شعر معاصر فارسي پس از 1320 به متعالي‌ترين شکل خود درآمده است. به علاوه در اين گفتار، داوري‌ها و تحليل‌هاي گذرا، اما انتقادي استاد در باب شعر شاعراني نظير ناصرخسرو، مسعود سعد، خيام، سنايي، خاقاني، مولوي، عراقي، سعدي، حافظ، اميرخسرو، جامي، صائب، بيدل و... و بحث در باب چند بعدي بودن شعر هريک، و همين‌طور اشاره‌اي به «سرشماري عمومي» از شاعران تاريخ ادبيات ايران و تقسيم آن‌ها به درجۀ يک تا هفت، خواندني است و گويي سفري کوتاه و گذرا، اما پربار است در تاريخ شعر فارسي.

شفيعي استاد و منتقد در ادوار شعر فارسي براي خوانندۀ ناآشنا يا کم‌آشنا با شعر معاصر فارسي، سه طرح فشرده و منظم، و براي محققان و علاقه‌مندان نقد ادبي، سه شيوه‌نامۀ نقادانه ترسيم کرده است، اما آيا نام شفيعي شاعر در کنار شاعران بزرگ معاصر نظير نيما، اخوان، فروغ و شاملو در کتاب خالي نيست؟

تبلیغات

 

    

مرتبط در این شماره

اسلام ایرانی

اسلامي که در سرزمين ايران است

کربن خويشتن را فرزندخوانده اسلام شيعي مي‌خواند

ایران جامعه کوتاه مدت

نگرشي فرماليستي و تقليل‌گرايانه

تسلط افسانه و اسطوره بر جامعه كوتاه مدت

با چراغ و آینه

رخنه‌ی غرب

کتابی یگانه

درجست‌و‌جوي اِلحاقيات‌

مرده‌ها و زنده‌ها

نقشِ نو

عارف شگفت‌انگیز

نظریه‌ی راهگشا

از شرق تا غرب

قصیده‌سرای متجدد

رابطه زبان و استبداد

شهري در ميانِ ابرهاي اسطوره

دیپلماسی هسته‌ای

جرج بوش به ایران پیام داده بود

ناگفته‌هاي هسته‌اي

لاريجاني مذاكره مستقيم با آمريكايي‌ها را پذيرفت

طبقه در سرمایه‌داری معاصر

30سال انتظار

از آن طرف بام افتادیم

دشمنان و متحدان طبقه کارگر

علم تاریخ

علم دولتي که به درد نمي‌خورد

قانون مردمان

مهم‌ترين فيلسوف سياسي قرن بيستم

عدالت علیه شَر

به سوی آرمانشهر واقع‌گرایانه

مقالاتی درباره شفيعي کدکني

پيرِ خراساني ما

شفيعي كدكني و نقد ادبي

شعرِ رشک‌انگيز

شعري که زندگي است

شفيعي كدكني و ديوان شعر فارسي

آشنايي با اُستاد

برداشت معمول از مطالب فقط با ذکر منبع به صورت کامل یعنی با دکر عبارت «ماهنامه مهرنامه»، تاریخ و شماره مجله آزاد است. بازنشر کلی مطالب مجله به هر نحوی، اعم از چاپی، دیجیتالی یا مجازی ممنوع است.