قصیده‌سرای متجدد

مریم حسینی

 
[ شناسه مقاله: 3672 ]   [ موضوع: کتاب نامه ]   [ بازدید: ۲۳۴۳ ]

شماره ۲۱، اردیبهشت ۱۳۹۱

پس از انتشار كتاب ارزشمند پرفسور دبروين(1) درباره سنايي با عنوان Of Piety and Poetry بايد بگويم كه تازيانه‌هاي سلوك تجدّدي در امر سنايي‌شناسي در ايران بود. تازيانه‌هاي سلوك بررسي منتقدانه‌اي است بر تحليل و چند قصيده سنايي و بيش از آن بر زندگي و انديشه و همچنين پيشنهادي براي ساختار قصيده اجتماعي فارسي. دكتر شفيعي با در دست داشتن قديم‌ترين نسخه خطي ديوان (نسخه موزه كابل) به تصحيح قصيده‌ها همت گماشتند و آن را با شرح و تعليقات مفصل آراستند. اين اثر نيز همانند ديگر آثار دكتر شفيعي كدكني حاوي كتاب‌شناسي مستوفايي است كه مطالعه درباره سنايي را آسان مي‌كند. مقدمه عالمانه اين اثر خود يكي از مهم‌ترين يادداشت‌ها درباره هويت قصيده فارسي به‌خصوص قصيده‌هاي سنايي و ناصرخسروست و پس از آن فهم قصيده اجتماعي از دريچه بخش جمال‌شناسي قصيده پارسي ميسر مي‌شود. ياد سنايي در اين كتاب همراه مي‌شود با ياد ملك‌الشعراي بهار و قصيده‌هاي اجتماعي وي. بهار نيز چون سنايي در اين سال‌ها كمتر مورد توجه قرار گرفت و اهميت قصيده‌هاي ميهن‌پرستانه وي ناديده گرفته شد. شفيعي سنايي را با بهار مي‌سنجد كه با وارد كردن خون تازه آزادي و ميهن‌دوستي و آرمان‌هاي جديد انسان معاصر به درون قصيده پارسي آن را حياتي تازه مي‌بخشد. (مقدمه، 23) و در فاصله قصيده سنايي و بهار شعر اعتراض و قصيده اجتماعي حكم النادر كالمعدوم را دارد. از اظهار نظرهاي سبك‌شناسانه استاد در باب شعر سنايي اينكه ايشان مركز اصلي خلاقيت سنايي و ستون فقرات آن را در قصيده مي‌بيند و نتيجه‌اي كلي مي‌گيرند كه نتيجه تجربه بسيار در تاريخ ادبيات است: توفيق هر شاعري، كم و بيش، در گرو يكي از اين دو امر است يا كشف ساختار و صورتي نو(آنگونه كه نيما كرد) يا وارد كردن موفقيت‌آميز يك حال و هواي تازه، در ساختاري از پيش شناخته شده و به تعبيري ديگر سنتي، بيرون از اين دو راهي براي موفقيت وجود ندارد. (مقدمه ص 23) پيشنهاد استاد براي سه ساحت وجودي سنايي در اين مقدمه راهگشاي حل معضل هميشگي تذكره‌نويسان در شناخت سنايي شد. پيش از اين كتاب‌هاي تذكره پر بود از حكايت و داستان‌هاي مجعول درباره شخصيت پيچيده و استثنايي اين قلندر شعر فارسي. اين مطالعه روان‌شناسانه موجب شد تا طبقه‌بندي شعر وي نيز از منظر هويت شاعر در آن امكان‌پذير شود و سنايي مداح و هجاگوي قطب تاريك، و سنايي واعظ و ناقد اجتماعي مدار خاكستري وجود و سنايي قلندر و عاشق قطب روشن وجود وي را تعريف كنند. شفيعي معتقد است ميان دو سطح شاعري او و در فاصله دو ساحت وجودي او، هيچ مرز زماني‌اي وجود نداشته و او تا پايان عمر در اين ميان در نوسان بوده است. از طرف ديگر يكي از وجوه قابل توجه اين مقدمه توجه به جايگاه سنايي در تاريخ شعر عرفاني فارسي ست. دكتر شفيعي با آن دانش گسترده در شعر فارسي مي‌نويسد كه سنايي دوران‌ساز Epoch maker است. وي سرآغاز نوعي مخصوص از شعر پارسي ست. وي نماينده برجسته قصيده‌هاي اجتماعي، شعر اخلاقي و زهد و عرفاني ست. و در كلامي ديگر وي را بزرگ‌ترين سراينده شعر اجتماعي تاريخ ادبيات كلاسيك فارسي مي‌داند.(مقدمه تازيانه‌هاي سلوك، 40) مطالعه جامعه‌شناسانه استاد در بخش «از ساختار اجتماعي به ساختار ادبي» يكي از جذاب‌ترين و مهم‌ترين بخش‌هاي كتاب هم هست. ايشان مي‌نويسند كه مي‌توان رابطه‌اي آشكار ميان ساختار اجتماعي زمانه و صورت‌هاي شعري ملاحظه كرد. بحث درباره ساختارهاي اجتماعي شعر فارسي استاد را به بحث‌هاي ديگري در اجتماعيات شعر فارسي مي‌كشاند و دلايل عدم وجود نمايش در ايران پيش از اسلام و پس از آن بررسي مي‌شود. شفيعي معتقد است كه قصيده‌هاي زهدي و اخلاقي سنايي اوج شعر واعظانه در زبان فارسي ست و همان حالت امر و نهي و فرمان از بالا و مشابهت با مجالس وعظ و تذكير به خوبي ديده مي‌شود. اما با اين حال در پايان نتيجه مي‌گيرند كه استواري و پختگي سخن سنايي را سعدي نيز ندارد و شجاعت و نستوهي بي‌نظير سنايي است كه از عهده اداي اين معاني در قصيده پارسي برآمده است. ايشان معتقدند كه اگر روند تكاملي شعر عرفاني را از زهد به تصوف و از تصوف به شعر قلندري بدانيم بايد بگوييم سنايي در هر سه عرصه شعر سروده و نام خود را بر آن ثبت كرده است.، از اين ديدگاه او آغازگر است و كمال‌بخش و نقطه پايان. سنايي نيز از اين اقبال برخوردار بود كه قصايدش را فاضلي از خطه خراسان بررسي كند و به اين وسيله وجوه اهميت و ارزشمندي‌اش را در تاريخ به اثبات برساند. شايد امروز بتوانيم با استفاده از ابتكار خود استاد بگوييم سنايي پيش از شفيعي و سنايي پس از شفيعي. زيرا پژوهش‌هاي دكتر شفيعي كدكني در اين زمانه خود دوران‌ساز است

تبلیغات

 

    

مرتبط در این شماره

اسلام ایرانی

اسلامي که در سرزمين ايران است

کربن خويشتن را فرزندخوانده اسلام شيعي مي‌خواند

ایران جامعه کوتاه مدت

نگرشي فرماليستي و تقليل‌گرايانه

تسلط افسانه و اسطوره بر جامعه كوتاه مدت

با چراغ و آینه

رخنه‌ی غرب

کتابی یگانه

درجست‌و‌جوي اِلحاقيات‌

مرده‌ها و زنده‌ها

نقشِ نو

عارف شگفت‌انگیز

نظریه‌ی راهگشا

از شرق تا غرب

جاي خالي شاعر

رابطه زبان و استبداد

شهري در ميانِ ابرهاي اسطوره

دیپلماسی هسته‌ای

جرج بوش به ایران پیام داده بود

ناگفته‌هاي هسته‌اي

لاريجاني مذاكره مستقيم با آمريكايي‌ها را پذيرفت

طبقه در سرمایه‌داری معاصر

30سال انتظار

از آن طرف بام افتادیم

دشمنان و متحدان طبقه کارگر

علم تاریخ

علم دولتي که به درد نمي‌خورد

قانون مردمان

مهم‌ترين فيلسوف سياسي قرن بيستم

عدالت علیه شَر

به سوی آرمانشهر واقع‌گرایانه

مقالاتی درباره شفيعي کدکني

پيرِ خراساني ما

شفيعي كدكني و نقد ادبي

شعرِ رشک‌انگيز

شعري که زندگي است

شفيعي كدكني و ديوان شعر فارسي

آشنايي با اُستاد

برداشت معمول از مطالب فقط با ذکر منبع به صورت کامل یعنی با دکر عبارت «ماهنامه مهرنامه»، تاریخ و شماره مجله آزاد است. بازنشر کلی مطالب مجله به هر نحوی، اعم از چاپی، دیجیتالی یا مجازی ممنوع است.