عارف شگفت‌انگیز

نويد فيروزي

 
[ شناسه مقاله: 3669 ]   [ موضوع: کتاب نامه ]   [ بازدید: ۲۴۲۹ ]

شماره ۲۱، اردیبهشت ۱۳۹۱

يکي از محصولات جانبي پژوهشِ گسترده و ژرفِ استاد شفيعي کدکني دربارۀ تذکره‌الاولياء عطّار، کتابي است دربارۀ احوال و اقوالِ شيخ ابوالحسنِ خَرَقاني، صوفي مشهور (352-425 ق.)،با عنوانِ «نوشته بر دريا». عنوان اين کتابِ ارجمند از يکي از سخنانِ خرقاني برگرفته شده است: «بر همه‌چيزي کتابت بُوَد/ مگر بر آب/ و اگر گذر کني بر دريا/ از خونِ خويش/ بر آب/ کتابت کن/ تا آن کز پي تو درآيد/ داند که/ عاشقان و/ مستان و/ سوختگان رفته‌اند.» اين اثر به علاوۀ چند اثرديگر استاد شفيعي کدکني، بنا بر گفتۀ ايشان قرار بوده است در يک دفتر با عنوانِ کلي «پيرانِ خراسان» منتشر شود امّا به دلايلي سرانجام هر يک در دفتري جداگانه به چاپ رسيد.

کار تصحيح و تحقيق دربارۀ تذکره الاولياء و مشايخ معرفي‌شده در اين متن و پي‌گيري دقيق و مفصّل احوال ايشان و همچنين جستجوي پرحوصله و ژرف در منابعِ عطار در نگاشتنِ احوال و اقوال اولياء که سالهاست وجهۀ همّتِ استاد قرار گرفته است و تاکنون ادامه دارد، بسياري تازه‌ها و نکته‌ها و دقايق به بار آورده که برخي از آنها به صورت مقاله و شماري در زي کتاب عرضه شده‌اند.

مي‌بايد به دور از تعارف و تکلف به نکته‌اي اشاره کنم که شايد براي بسياري از اهالي فرهنگ و ادببديهي به نظر برسد و آن اين‌که به دلايل بسياري، در روزگار ما نادرند کساني که بتوانند بدين‌گونه ژرف و فراخ به واکاوي و وانمايي همه‌جانبۀ زندگي، تفکّر (زبان- شيوه) و جهان‌بيني «پيران خراسان» بپردازند. اين توانايي بيشتر از آن رو يگانه و منحصربفرد است که بسياري دقايق و نکات را تنها به واسطۀ داشتن دانش، نمي‌توان دريافت و نشان داد. شمار زيادي از اين لطايف،علاوه بر آنهايي که نتيجۀ دقّت موشکافانه و اشراف بر بسياري از متون ادبياتِايراني و اسلامي است، محصول معجوني شگفت در تفکّر استاد است؛ معجوني که تا آنجا که نگارندۀ اين سطور مي‌تواند ديد و دريافت، ترکيبي است از ذوقي فرهيخته و پرورده در بازشناسي و چششِ هنر، به‌ويژه هنرِ کلامي و بختِ محسودِ راه‌داشتن به جهان‌بيني شهودي‌هنري گذشتگانِ اهلِ خراسان و البته توانمندي شگرف وي در ترجمۀ ذوقيات به زبانِ جهاني عقل و علم.

نوشته بر دريا کتابي است در چندين بخش. در مقدمۀ اين اثر دربارۀ زندگي خرقاني، جايگاه او در عرفانِ ايراني و اسلامي، ويژگي‌هاي فکري و زيستي او، شيوۀ تفکّر وي، مذهب کلامي و فقهي او، چگونگي ارتباط او با قدرت‌هاي سياسي عصر، ديدارهاي او با ديگر صوفيان و عالمان، آثار منسوب به وي و نخستين آثارِ تأليف‌شده دربارۀ او سخن گفته آمده است. همچنين در اين بخش بازمانده‌هاي زبان قديمِ قومس (ناحيۀ زندگي خرقاني) در سخنانِ خرقاني جمع‌آوري و بررسي شده است. در نگاشتن اين مقدمه از اغلبِ قريب‌به‌اتفاق متون و نسخه‌ها و آثاري که در آنها ذکري از خرقاني آمده، استفاده شده است و بنا بر شيوۀ استاد، با در کنار هم قرار گرفتن اطلاعات پراکنده در مکتوبات مذکور و بررسي انتقادي آنها، بسياري نکاتِ تازه و گمان‌هاي صائب، پديدار شده است.

پس از اين مقدمۀ مبسوط، پنج نوع متنِ کهن دربارۀ خرقاني، تصحيح و ارائه شده که دو تا از آنها براي نخستين بار تصحيح انتقادي شده‌اند. اين متون به ترتيب عبارتند از: «ذکرِ شيخ ابوالحسن خرقاني رحمهالله عليه» که بخش خرقاني تذکره‌الاولياء عطّار است؛ «ذکرِ قطب السالکين ابوالحسن خرقاني قدس سرّه» که تلخيصي مستقل از «مقامات ابوالحسن خرقاني» است و براي نخستين بار تصحيح و چاپ شده است؛ «از گفتارِ ابوالحسن خرقاني» که روايتِ منحصر به فردِ يکي از نسخه‌هاي تذکره‌الاولياء دربارۀ خرقاني است؛ «مُنتَخَب نورُالعلوم» که اثري است منسوب به ابوالحسن خرقاني و بالاخره «رساله العاشق الي المعشوق في شرح قول من قال الصوفي غيرالمخلوق» که رساله‌اي است کوتاه (به عربي) از نجم‌الدين رازي در تفسير يکي از شطحيات مشهور خرقاني.در پايان کتاب تعليقاتي ارزشمند دربارۀ نکات مبهم يا شخصيت‌هاي کمتر‌شناخته‌شده آمده است. يکي از وجوه اهميت اين اثر شمول آن بر تمامي منابع و اطلاعاتي است که تا کنون دربارۀ خرقاني شناسانده شده است؛ علاوه بر اين‌که تمامي اين منابع نيز مورد ارزيابي و بررسي انتقادي قرار گرفته‌اند

تبلیغات

 

    

مرتبط در این شماره

اسلام ایرانی

اسلامي که در سرزمين ايران است

کربن خويشتن را فرزندخوانده اسلام شيعي مي‌خواند

ایران جامعه کوتاه مدت

نگرشي فرماليستي و تقليل‌گرايانه

تسلط افسانه و اسطوره بر جامعه كوتاه مدت

با چراغ و آینه

رخنه‌ی غرب

کتابی یگانه

درجست‌و‌جوي اِلحاقيات‌

مرده‌ها و زنده‌ها

نقشِ نو

نظریه‌ی راهگشا

از شرق تا غرب

قصیده‌سرای متجدد

جاي خالي شاعر

رابطه زبان و استبداد

شهري در ميانِ ابرهاي اسطوره

دیپلماسی هسته‌ای

جرج بوش به ایران پیام داده بود

ناگفته‌هاي هسته‌اي

لاريجاني مذاكره مستقيم با آمريكايي‌ها را پذيرفت

طبقه در سرمایه‌داری معاصر

30سال انتظار

از آن طرف بام افتادیم

دشمنان و متحدان طبقه کارگر

علم تاریخ

علم دولتي که به درد نمي‌خورد

قانون مردمان

مهم‌ترين فيلسوف سياسي قرن بيستم

عدالت علیه شَر

به سوی آرمانشهر واقع‌گرایانه

مقالاتی درباره شفيعي کدکني

پيرِ خراساني ما

شفيعي كدكني و نقد ادبي

شعرِ رشک‌انگيز

شعري که زندگي است

شفيعي كدكني و ديوان شعر فارسي

آشنايي با اُستاد

برداشت معمول از مطالب فقط با ذکر منبع به صورت کامل یعنی با دکر عبارت «ماهنامه مهرنامه»، تاریخ و شماره مجله آزاد است. بازنشر کلی مطالب مجله به هر نحوی، اعم از چاپی، دیجیتالی یا مجازی ممنوع است.