نقشِ نو

جواد بشري

 
[ شناسه مقاله: 3668 ]   [ موضوع: کتاب نامه ]   [ بازدید: ۲۶۲۴ ]

شماره ۲۱، اردیبهشت ۱۳۹۱

از تصحيح استاد شفيعي کدکني از منطق‌الطير چند دهه مي‌گذرد و اوست که با آرامشي وصف‌ناپذير، سال‌ها نشرِ اثر را به تعويق انداخت و سرانجام پس از مدّت‌ها انتظار در سال 1383 آن را منتشر ساخت. منطق‌الطير در واقع مهم‌ترين و مشهورترين منظومۀ عطار است که منظومۀ فکري شاعر نيز شناخته شده است. اين است که دکتر شفيعي در قانوني نانوشته خود را ملزم ديد تا هرآنچه گفتني دارد در مقدمۀ اين اثر، و نه ساير منظومه‌هاي عطار، بيان کند و انصاف را که در مقدمه‌نويسي طرحي بديع و نقشي نو درافکند. گويا با تک‌تکِ خوانندگانِ اين اثر گفت‌وگويي از پيش داشته و سؤالاتِ همه را شنيده و سپس طرحِ کلّي مقدمه را براي نگارش مهيا کرده است. در اين مقدمه هر مطلبي که سؤالي در ذهنِ مخاطب ايجاد کند، به بحث گذاشته شده و با استدلال‌هاي قوي و ارجاعاتِ مناسب و عمرسوز پاسخ داده شده است. چنين به نظر مي‌رسد که مقدمۀ منطق‌الطير، خود کتابي ديگر است و مي‌توان آن را جدا از بافتِ مطالعاتي خودِ منظومه نيز به مطالعه گرفت. در اين مقدمه، دکتر شفيعي به بسطِ مطالبي که سال‌ها قبل برخي از آنها را در مقدمۀ زبور پارسي طرح و يا به اشاره برگزار کرده بود پرداخت و نظرياتِ کليدي‌اش را دربارۀ زندگي‌نامه و فضاي فکري عطار، عطارهاي شعر فارسي که باعث انتساب بسياري آثار مجعول به شاعرِ کدکن/ نيشابور شده‌اند، آثار قطعي‌الصدور و آثار منسوب به عطار، وضعيت شعر عرفاني در قرون پنجم و ششم (در فاصلۀ سنايي و عطار)، بحثي دربارۀ غزل عطار، جايگاه عطار در شعر فارسي، بوطيقاي شعر عطار و مسائلِ‌ هامّه‌اي از اين دست بيان کرد. در واقع مباحثِ مذکور، کشفيات شفيعي کدکني دربارۀ اين شاعر بزرگ پارسي است که پس از نفيسي، فروزانفر (استادِ بزرگِ ادب فارسي و همان که شفيعي او را استادِ خويش مي‌شمرد) و زرين‌کوب (که زبور پارسي را شفيعي بدو تقديم کرده بود)، نه يک پله، که نردباني از پيشرفت در حوزۀ پژوهش‌هاي عطارشناسي را نشان مي‌دهد. سرفصل‌هاي ديگرِ اين مقدمۀ که هر يک در حدّ يک کتاب مستقل و پژوهشي کامل اطلاعات به خواننده مي‌دهد عبارتند از: زبان مرغان (در آن بحث منطق‌الطيرهاي ادب فارسي و ادب اسلامي با وسعتي خيره‌کننده طرح شده است)، شيخ صنعان (که کشفيات مهمي در آن هست، و نکاتِ تازه‌اي از موادّ خامي که توسطِ فروزانفر استخراج شده بود استنباط شده است) و معرفي نسخه‌ها و روش تصحيح. در اين تصحيح، استاد شفيعي از 10 نسخۀ کهنِ پيش از سالِ 911 قمري بهره برده و تلاش کرده که نزديک‌ترين متن به اثرِ نهايي شاعر را از ميانِ آن نسخه‌ها استخراج کند. کهن‌ترين نسخه‌هاي اين اثر دو نسخۀ شمارۀ 734 و 1741 موزۀ قونيه در ترکيه، کتابت‌شده در نيمۀ دوم قرن هفتمِ هجري که هر دو به خطّ يک کاتب نگارش‌يافته و از مهم‌ترين و سالم‌ترين دست‌نويس‌ها هستند. اين دو نسخه البته همان دو نسخۀ اساسِ تصحيحِ پيشينِ اين منظومه، اثرِ مرحوم سيد صادقِ گوهرين است. امّا آنچه تصحيحِ شفيعي را برتر از تصحيحِ پيشين جلوه مي‌دهد، استفادۀ صحيحِ او از همين دو دستنويس است. به اين معنا که در تصحيحِ او بسياري غلط خواني‌هاي مرحوم گوهرين (که از روي دست‌نويس اشتباه قرائت کرده) اصلاح شده است. همچنين شفيعي پاي‌بندِ صرف و مجرّد به اين دو نسخه نبوده است. بلکه او چنانکه شيوۀ اساتيدِ مجتهدِ متن و نسخه‌شناسانِ بزرگ است، از مقايسۀ تمامي دستنويس‌هاي مورد مراجعه‌اش متني منقّح به دست داده است. ناگفته نبايد گذاشت که در عالَمِ تصحيح متون، هيچ نسخه‌اي جاي نسخۀ خطّ مؤلف (آن هم از نوعِ تحريرِ پاياني مؤلف) را نمي‌گيرد و تا يافت‌شدنِ آن نسخه –که البته بسيار محتمل است باقي نمانده و از بين رفته باشد- هيچ متنِ تصحيح‌شده‌اي، نمي‌تواند ادّعا کند صد در صدِ آن چيزي است که از قلمِ پديدآورش تراويده است. امّا شفيعي در تعليقات پاياني کتاب نشان داده است که از چه راهي برخي ضبطهاي ويژه را در متن جاي داده و چگونه ارتباطي بين آن ضبط و زبانِ شعري عطار ايجاد کرده است. شفيعي در واقع پس از سال‌ها تتبّع در متون کهن عرفاني و فارسي، نشان داده است که چگونه در جزئيات، دقيق مي‌توان شد و از کنار هر مطلبي به سادگي نگذشت و اين چيزي است که از تعليقاتِ گستردۀ او بر اين متن به روشني قابل دريافت است؛ تعليقاتي که بعضاً در حدّ يک مقاله يا رساله، مطلبِ مفيد به خواننده مي‌دهد و در عصرِ اينترنت که همه چيز به کليشه‌هاي کوتاه و تکراري برگرفته از سايت‌ها محدود مي‌شود، اين دست اطلاعات جز از خاطرِ شفيعي کدکني تراوش نمي‌کند

تبلیغات

 

    

مرتبط در این شماره

اسلام ایرانی

اسلامي که در سرزمين ايران است

کربن خويشتن را فرزندخوانده اسلام شيعي مي‌خواند

ایران جامعه کوتاه مدت

نگرشي فرماليستي و تقليل‌گرايانه

تسلط افسانه و اسطوره بر جامعه كوتاه مدت

با چراغ و آینه

رخنه‌ی غرب

کتابی یگانه

درجست‌و‌جوي اِلحاقيات‌

مرده‌ها و زنده‌ها

عارف شگفت‌انگیز

نظریه‌ی راهگشا

از شرق تا غرب

قصیده‌سرای متجدد

جاي خالي شاعر

رابطه زبان و استبداد

شهري در ميانِ ابرهاي اسطوره

دیپلماسی هسته‌ای

جرج بوش به ایران پیام داده بود

ناگفته‌هاي هسته‌اي

لاريجاني مذاكره مستقيم با آمريكايي‌ها را پذيرفت

طبقه در سرمایه‌داری معاصر

30سال انتظار

از آن طرف بام افتادیم

دشمنان و متحدان طبقه کارگر

علم تاریخ

علم دولتي که به درد نمي‌خورد

قانون مردمان

مهم‌ترين فيلسوف سياسي قرن بيستم

عدالت علیه شَر

به سوی آرمانشهر واقع‌گرایانه

مقالاتی درباره شفيعي کدکني

پيرِ خراساني ما

شفيعي كدكني و نقد ادبي

شعرِ رشک‌انگيز

شعري که زندگي است

شفيعي كدكني و ديوان شعر فارسي

آشنايي با اُستاد

برداشت معمول از مطالب فقط با ذکر منبع به صورت کامل یعنی با دکر عبارت «ماهنامه مهرنامه»، تاریخ و شماره مجله آزاد است. بازنشر کلی مطالب مجله به هر نحوی، اعم از چاپی، دیجیتالی یا مجازی ممنوع است.