درجست‌و‌جوي اِلحاقيات‌

مهدي يزداني‌خُرم

 
[ شناسه مقاله: 3666 ]   [ موضوع: کتاب نامه ]   [ بازدید: ۲۱۹۵ ]

شماره ۲۱، اردیبهشت ۱۳۹۱

محمد‌رضا شفيعي‌کدکني علاوه بر کار تخصصي‌‌اش يعني تصحيحِ متونِ کلاسيک و روايتِ نظرياتِ در بابِ شعرِ و نثرِ فارسي، وجوهِ کاري ديگري نيز دارد که به تأثيرِ دوچندان او بر مخاطبانِ عام‌تر کمک کرده‌است. شفيعي يکي از بهترين چهره‌هاي دانشگاهي دهه‌هاي اخير ادبيات فارسي‌ست که توانسته گزيده‌هاي درخوري از برخي شاعران کلاسيک و معاصر به‌دست دهد. از مشهورترين اين گزيده‌ها بي‌شک بايد به «گزيده‌ي غزلياتِ شمس» اشاره کرد که براي نخستين بار در سالِ 1352 چاپ شد. شفيعي در اين کتاب که تا امروز بارها چاپ شده و به‌نوعي بهترين گزينش از بينِ غزلياتِ ديوانِ کبير يا شمس به حساب مي‌آيد تعدادِ 466 غزل را انتخاب‌کرده و برخي لُغت‌هاي آن را نيز شرح کرده‌است. اهميت اين کتاب فارغ از جذابيتِ هميشه‌گي جلال‌الدين بلخي به نوعِ انتخابِ شفيعي بازمي‌گردد که توانسته از ميانِ حدودِ 3000 غزلي که بديع‌الزمانِ فروزانفر به‌عنوانِ ديوانِ شمس چاپ کرده بود، اين تعداد را برگزيند؛ هرچند اين تنها ميزانِ غزل‌هاي منسوب به مولوي است و تعداد زيادي رباعي و مستزاد و قطعه و... نيز در آن ديوانِ عظيم ده جلدي ديده مي‌شود. شفيعي‌کدکني در نوشته‌هايي که پيرامونِ غزلياتِ شمس نوشته، اشاره کرده که بنا بر دلايلِ نسخه‌شناسانه، وزني و تکنيکي، برخي از غزل‌هاي منتسب به مولوي به‌نوعي الحاقي محسوب‌شده و تأکيدِ فراواني نيز بر اين صحت و سُقم دارد. در گزيده‌ي غزلياتِ شمس هم که بيش از هر چيز به کتابي براي دانشگاهيانِ رشته‌ي ادبياتِ ‌فارسي مي‌ماند و البته به‌سرعت ميانِ افواه جايي براي خود باز کرد، مي‌توان اين امر را به‌خوبي مشاهده کرد. هرچند شفيعي چند سالِ پيش نسخه‌ي خود را از غزليات با شرح و تفسيري فراوان چاپ کرد، اما اين گزيده‌ي کوچک به‌دليل انتخاب‌هاي خاص شفيعي محبوبيت‌اش را حفظ کرد. شفيعي در گزينش‌اش فقط به آوردنِ غزل‌هاي به‌اصطلاح با ضرب‌آهنگِ سريعِ مولوي بسنده نکرده و از قضا، بين آثاري که در اين کتاب چاپ شده مي‌توان نوعي انتخاب را نيز بينِ اوزاني ديد که برخي‌شان بسيار محجور و از قضا به همان نسبت درخشان هستند. درواقعِ کارِ شفيعي گردآوري کتابي از آثارِ مشهورترِ مولوي نيست، بلکه او تلاش کرده جنبه‌هاي مختلفي از نگاه و تلاش‌هاي ساختاري شاعر را کنارِ هم قرار دهد. حاصل کار نيز به همين اندازه که شفيعي براي آن تلاش کرده شگفت‌انگيز بوده و به‌ جرأت مي‌توان گفت تا امروز و ميانِ انبوه گزيده‌هايي که از ديوانِ شمس چاپ شده هيچ کتابي نتوانسته اهميت اين گزيده را پيدا کند. شفيعي با تأکيد بر تشخيصِ الحاقيات از شعرها و حتا ابياتِ خيرِ الحاقي گاه بر نمونه‌هايي خطِ بُطلان کشيده که تا پيش از کتابِ او به‌عنوانِ سخنِ مولوي شناخته ‌مي‌شدند. درواقع او با تدقيق در ديوانِ عظيمي که فروزانفر آن را چاپ کرد به تصحيحِ مجددي دست زد تا به نسخه‌اي دست پيدا کند که به‌زعمِ او با توجه به شناختي که از زبان و روحيه و معاني مولوي از يک‌سو و امکاناتِ خاص و شناخته‌شده‌ي ساختاري و لغتي دورانِ او از سوي ديگر وجود داشت، از خطا بري باشد. هرچند کارِ اصلي‌اش را در اين حوزه در کتابِ «غزلياتِ شمس» انجام مي‌دهد اما اثري چون گزيده‌ي غزلياتِ شمس نيز در راستاي همين پروژه بوده و درواقعِ طلايه‌ي کتابِ اصلي او محسوب مي‌شود. نبايد از ياد ببريم که شلخته‌گي‌اي که در نسخه‌هاي مختلفِ غزليات وجود دارد و انبوه ابياتي که يا به‌دستِ نسخه‌نويسان و به اشتباه از شاعري ديگر به نامِ مولوي ضبط شده يا اثرِ ذهن و ذوقِ برخي ديگر از ناسخين است، به تسلطي چند‌سويه نياز داشته تا به يک وحدت و رويه دست پيدا کند، کاري که شفيعي به‌خوبي از پسِ آن برآمده. هرچند نمي‌توان از ذوقِ او نيز به‌ساده‌گي گذشت؛ ذوقي که به او اين امکان را مي‌دهد تا آثاري را انتخاب کند که به‌نوعي هم بيان‌گرِ شاخصه‌هاي شاعر باشند، هم بتوانند کنارِ هم کلياتي از ذهنيتِ روايي و فکري او را در اختيارِ مخاطب قرار دهند. گزيده‌ي غزليات شمس، چنين استراتژي‌اي دارد و با روش‌شناسي خاصِ شفيعي انتخاب و تدوين شده‌ است

تبلیغات

 

    

مرتبط در این شماره

اسلام ایرانی

اسلامي که در سرزمين ايران است

کربن خويشتن را فرزندخوانده اسلام شيعي مي‌خواند

ایران جامعه کوتاه مدت

نگرشي فرماليستي و تقليل‌گرايانه

تسلط افسانه و اسطوره بر جامعه كوتاه مدت

با چراغ و آینه

رخنه‌ی غرب

کتابی یگانه

مرده‌ها و زنده‌ها

نقشِ نو

عارف شگفت‌انگیز

نظریه‌ی راهگشا

از شرق تا غرب

قصیده‌سرای متجدد

جاي خالي شاعر

رابطه زبان و استبداد

شهري در ميانِ ابرهاي اسطوره

دیپلماسی هسته‌ای

جرج بوش به ایران پیام داده بود

ناگفته‌هاي هسته‌اي

لاريجاني مذاكره مستقيم با آمريكايي‌ها را پذيرفت

طبقه در سرمایه‌داری معاصر

30سال انتظار

از آن طرف بام افتادیم

دشمنان و متحدان طبقه کارگر

علم تاریخ

علم دولتي که به درد نمي‌خورد

قانون مردمان

مهم‌ترين فيلسوف سياسي قرن بيستم

عدالت علیه شَر

به سوی آرمانشهر واقع‌گرایانه

مقالاتی درباره شفيعي کدکني

پيرِ خراساني ما

شفيعي كدكني و نقد ادبي

شعرِ رشک‌انگيز

شعري که زندگي است

شفيعي كدكني و ديوان شعر فارسي

آشنايي با اُستاد

برداشت معمول از مطالب فقط با ذکر منبع به صورت کامل یعنی با دکر عبارت «ماهنامه مهرنامه»، تاریخ و شماره مجله آزاد است. بازنشر کلی مطالب مجله به هر نحوی، اعم از چاپی، دیجیتالی یا مجازی ممنوع است.