کتاب به کتاب با‌ آثار شفیعی کدکنی

کتابی یگانه

مهدي فيروزيان

 
[ شناسه مقاله: 3665 ]   [ موضوع: کتاب نامه ]   [ بازدید: ۲۴۵۵ ]

شماره ۲۱، اردیبهشت ۱۳۹۱

در ميان کارهاي پرشمار دکتر شفيعي‌کدکني موسيقي شعر (تهران: انتشارات آگه) جايگاهي ويژه و آوازه‌اي بلند يافته؛ زيرا در آن براي نخستين‌بار با ديدگاهي موشکافانه به بررسي بنيادهاي زيباشناسي سخن پارسي و گونه‌هاي موسيقي شعر پرداخته شده است. اين کتاب که در چهل سالگي استاد (1358) به چاپ نخست رسيد و در چاپ‌هاي سپسين با افزودن جستارهايي بر گونه‌گوني چشم‌اندازهاي آن افزوده شد، مجموعه‌ مقالاتي دربارۀ موسيقي شعر امروز و ديروز زبان پارسي است که با اشراف کم‌مانند نويسنده بر منابع و متون پارسي و تازي و بهره‌گيري از منابع معتبر انگليسي فراهم آمده است. گذشته از آگاهي گسترده و اجتهاد علمي و ادبي نويسنده که بيشينۀ تحليل‌هاي تازۀ ايشان را منشأ اثر در ادبيات پژوهشي اين چند دهه ساخته، ذوق هنري و تجربۀ آفرينش‌گري شاعرانۀ نويسندۀ دانشمند (که از بزرگ‌ترين نوپردازان زبان پارسي است) هم به ‌ياري او آمده تا برداشت‌هاي ايشان از برداشت‌هاي خشک و دور از واقعيت برخي نظريه‌پردازان به‌ دور باشد. سخنان و داوري‌هاي استاد در اين کتاب، با بهره‌مندي از ديدگاهي انتقادي و آسيب‌شناسانه، هم با مفاهيم و برداشت‌هاي خردپذير نو و سنت‌هاي پسنديده هماهنگ است و هم با روان و ذوق زيباپسند انسان و اصل زندگي؛ و در يک سخن، ايشان در نقد ادبي به ذات هنر پرداخته و نه به برخي کليشه‌هاي از پيش‌شناخته‌شده و ناکارآمد سنتي يا نظريه‌هاي افراطي نو. آن دسته از خوانندگان جوان که با پيشينۀ پژوهش‌ها آشنا نيستند و بيشينۀ آنچه را در کتاب آمده از زبان‌هاي گوناگون شنيده‌اند، شايد به‌درستي ارزش سخنان تازه و پيشگامي استاد در اين زمينه را درنيابند. از همين‌رو شايستۀ يادآوري است که بسياري از مباحث آشناي امروزي، در زمان چاپ نخست موسيقي شعر، سخناني يکسره بي‌پيشينه و نو بوده‌اند و پژوهشگران چند دهۀ گذشته، بر پايۀ آن گام استوار نخست، به ‌پي‌ريزي انديشه‌ها و پژوهش‌هاي خود پرداخته‌اند. بي‌هيچ لاف و گزاف مي‌توان گفت پس از موسيقي شعر هيچ‌ کتاب معتبري در اين زمينه بي‌ارجاع و توجه به کار استاد نوشته نشده است. دسته‌بندي موسيقي شعر از ديد استاد (که امروز ديدگاهي فراگير و کمابيش همگاني شده) چنين است: 1. موسيقي بيروني: وزن و عروض 2. موسيقي دروني: آرايه‌هاي بديع لفظي و هماهنگي‌هاي واژگاني 3. موسيقي کناري: قافيه و رديف 4. موسيقي معنوي: آرايه‌هاي بديع معنوي.

کتاب شش بخش دارد:

يک) استاد همزبان با فرماليست‌هاي روس شعر را رستاخيز واژه‌ها و رويدادي در زبان دانسته و در چند بخش آنچه را مايۀ اين رستاخيز مي‌شود بررسيده. نخست از گروه موسيقايي يادي کوتاه کرده و سپس در چارچوب گروه زبان‌شناسي به بررسي اين ويژگي‌ها پرداخته: استعاره و مجاز، حس‌آميزي، کنايه، ايجاز و حذف، باستان‌گرايي واژگاني و نحوي، صفت هنري، ترکيبات زباني، آشنايي‌زدايي در حوزۀ قاموسي و نحو زبان، پارادوکس. جستارهاي ديگر دربارۀ وزن، رديف و قافيه و کامل‌کنندۀ بحث بررسي عوامل گروه موسيقايي در جستار نخست هستند.

دو) در جستار نخست به بررسي شعر منثور و آزموده‌هاي شاعراني چون شاملو، سايه، اخوان و هوشنگ ايراني پرداخته شده و جستار دوم، بررسي جداگانۀ عناصر موسيقايي شعر منثور شاملو است. در دو جستار پاياني، مباني موسيقايي صنايع بديعي در دو گروه صوتي (بديع لفظي) و معنايي (بديع معنوي) و دلالت موسيقايي واژه‌ها بررسي شده است.

سه) بررسي نظر فارابي و فلاسفۀ اخوان‌الصفا و ابن‌سينا دربارۀ موسيقي شعر.

چهار) سه جستار دربارۀ موسيقي شعر فردوسي، مولانا و حافظ.

پنج) جستارهايي خواندني دربارۀ گونه‌هاي رباعي، کهن‌ترين نمونۀ بحر طويل، بررسي وزن‌هاي غيرعروضي با نگاهي به شهنامۀ سلجوق و وزن هجايي و دو جستار دربارۀ خسرواني‌هاي باربد و پيوند باربد و بربط.

شش) ترجمۀ شعرهاي تازي کتاب، واژه‌نامۀ فارسي‌انگليسي و بالعکس، نمايۀ موضوعي (که سودمندي بسيار دارد و شايسته است که پژوهشگران با چنين نمايه‌اي بهره‌گيري از کتاب‌هاي خود را براي خوانندگان آسان سازند) و فهرست اعلام

تبلیغات

 

    

مرتبط در این شماره

اسلام ایرانی

اسلامي که در سرزمين ايران است

کربن خويشتن را فرزندخوانده اسلام شيعي مي‌خواند

ایران جامعه کوتاه مدت

نگرشي فرماليستي و تقليل‌گرايانه

تسلط افسانه و اسطوره بر جامعه كوتاه مدت

با چراغ و آینه

رخنه‌ی غرب

درجست‌و‌جوي اِلحاقيات‌

مرده‌ها و زنده‌ها

نقشِ نو

عارف شگفت‌انگیز

نظریه‌ی راهگشا

از شرق تا غرب

قصیده‌سرای متجدد

جاي خالي شاعر

رابطه زبان و استبداد

شهري در ميانِ ابرهاي اسطوره

دیپلماسی هسته‌ای

جرج بوش به ایران پیام داده بود

ناگفته‌هاي هسته‌اي

لاريجاني مذاكره مستقيم با آمريكايي‌ها را پذيرفت

طبقه در سرمایه‌داری معاصر

30سال انتظار

از آن طرف بام افتادیم

دشمنان و متحدان طبقه کارگر

علم تاریخ

علم دولتي که به درد نمي‌خورد

قانون مردمان

مهم‌ترين فيلسوف سياسي قرن بيستم

عدالت علیه شَر

به سوی آرمانشهر واقع‌گرایانه

مقالاتی درباره شفيعي کدکني

پيرِ خراساني ما

شفيعي كدكني و نقد ادبي

شعرِ رشک‌انگيز

شعري که زندگي است

شفيعي كدكني و ديوان شعر فارسي

آشنايي با اُستاد

برداشت معمول از مطالب فقط با ذکر منبع به صورت کامل یعنی با دکر عبارت «ماهنامه مهرنامه»، تاریخ و شماره مجله آزاد است. بازنشر کلی مطالب مجله به هر نحوی، اعم از چاپی، دیجیتالی یا مجازی ممنوع است.