پرونده‌ای ویژه به‌مناسبت رونمایی تازه‌ترین کتاب استاد شفیعی کدکنی

رخنه‌ی غرب

مرتضی بیاتی

 
[ شناسه مقاله: 3664 ]   [ موضوع: کتاب نامه ]   [ بازدید: ۲۶۴۳ ]

شماره ۲۱، اردیبهشت ۱۳۹۱

کتاب‌نامه‌ی مهرنامه قصد دارد هرازگاهی به مناسبت نشر کتاب تازه‌ای از نویسندگان و مترجمان بزرگ ایران کارنامه‌ی این مولفان را بررسی کند. اولین پرونده‌ از این دست به مناسبت چاپ تازه‌ترین اثر دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی صورت گرفته است: با چراغ و آینه طي روزهاي اخير، حركت خوش‌يمن و خوشايندي در حوزه چاپ و نشر اتفاق افتاد و آن انتشار جديدترين اثر پژوهشي دكتر محمدرضا شفيعي كدكني است با عنوان «با چراغ و ‌آينه» كه و مصداق عيني و گواه موثقي براي نگارنده سطور بالايي است همانگونه كه اشاره شد آثار شفيعي ظرفيت و ظرافت دانشگاهي و مراكز سطح علمي و مؤسسات عالي را با خود همراه داشته و تنها رشته خاص و مقطع معيني از آثار ايشان را استفاده و مطالعه نمي‌كنند چراكه اين استاد بزرگ در تأليف و تحقيق هميشه نگاهي همه‌جانبه و فراگير نسبت به تمام مرزهاي جامعه داشته و همواره در حال پژوهش و نگارش و نسخه‌برداري از تمام علوم و فنون (از قديم‌ترين تا جديدترين منبع) ‌كه با اندكي تأمل و تورق در بخش مشخصات مراجع و منابع، اين موضوع را بر ما روشن‌تر و ملموس‌تر مي‌گرداند و همچنين دريافتن، و كسب اطلاعات دقيق و وثيق و عميق ايشان بينش و نگرشي فوق‌العاده حساس و ژرف به موضوعات داشته و از طرفي اشتهار و اجتهاد به بيشترين و رايج‌ترين مسائل علوم انساني از سويي و از سوي ديگر قدرت بيان و تسلط در شيوه ارائه و انتقال آن به مخاطب با زبان و لحني شفاف و ساده و صريح از ديگر ويژگي‌ها و خصايصي است كه آثار وي را در بين ساير تحقيقات، ممتاز و متمايز مي‌كند. چنانكه در ذيل اين سطور به معرفي و بررسي و بحث درخصوص ابعاد و اهداف و جنبه‌هاي مختلف كتاب اخير شفيعي كدكني مي‌پردازيم:

معرفي:

كتاب حاضر در 747 صفحه و توسط نشر سخن با تيراژ 2200 نسخه و با قيمت 27000 تومان چاپ و منتشر شده است و همان‌گونه كه از زير عنوان كتاب يعني «در جست‌وجوي ريشه‌هاي تحول شعر معاصر ايران» برمي‌آيد اين اثر به موضوع تحول يا تحولات شعر مدرن در ايران كه تاحدودي به وسيله متغير ترجمه ادبيات و نقد ادبي و تئوري‌ها و نظريه‌پردازي‌هاي شعر مغرب‌زمين اشاره داشته و در واقع نگاهي روشن به بررسي ارزش و اهميت تأثيراتي را كه شعر و ادب فرنگي بر شعر فارسي قرن بيستم كه از طريق متغير ترجمه ايجاد كرده و به همين وسيله موجب يا موجبات تحولات و پيشرفت‌هاي شعر قرن حاضر شده است و خصوصيات و برجستگي‌هايي كه در خلال مكتب‌ها و مشرب‌هاي ادبي و شعري اروپا از جمله مسائلي مانند نوآوري و بدعت‌آفريني، آرايش‌هاي كلامي ـ زباني، تصاوير و معاني و مضامين موسيقي و آهنگ، رمزگرايي كه در غرب از آن به عنوان هرمنوتيك ياد و قلمداد مي‌شود و در مجموع مسائلي كه مي‌توانسته با شعر فاخر فارسي كه مهد و مركز آن ايران بوده و توانسته است بهترين نوع شعرها را در تمامي موضوعات و محورهاي فكري ـ فرهنگي و همچنين در تمامي ادوار شعر فارسي عرضه و ارائه كند و پيوند و پيوستگي‌هايي كه شعر دو سرزمين (مغرب زمين و ايران) در قرن بيستم داشته‌اند را تحليل كرده و به نحو تأثيرپذيري و پيوستگي و عوامل و پيامدها يا رويكردها و كاركردهايي از لحاظ تاريخي ـ اجتماعي ـ روانشناختي ـ فلسفي و به‌طور كلي به بررسي اين عوامل مؤثري كه مي‌توانسته در آيينه شعر ايران بازتاب و انعكاس داشته باشد را اشاره كند.

بخش اول كتاب «يادآوري» نام دارد كه فصول اصولي و اصلي كتاب حاضر حدود سي‌وپنج سال پيش در دانشگاه پرينتسون نگارش يافته بحث مي‌كند. و از علل تأخير در انتشار آن و سپاس‌گذاري مؤلف از كساني كه در فراهم آمدن اين مجموعه سعي و اهتمام ورزيده‌اند را دربرمي‌گيرد، قسمت يا بخش بعدي «حرف اول» است كه مؤلف به چگونگي نام‌گذاري كتاب و وجه‌تسميه آن اشاره كرده و سپس به ارزش و اهميت مكتب رمانتيسيسم و جريانات فكري ـ فرهنگي آن در تاريخ ادبيات و شخصيت‌هاي برخاسته از آن مكتب و به عبور نكردن زبان فارسي از اومانيسم (عقل‌گرايي) و تجربه نكردن بنيادهاي عقلاني و تاريخي رمانتيتيسم و مسائل مربوط به آن مي‌پردازد. سپس نگارنده اثر حاضر به خصوصيت‌ها و تأملات شخصي خود در باب موضوعات شاعران مختلف كتاب خود اشاره و اِلتفات دارد، همچنين مؤلف طنز و طعنه‌اي ظريف، اعتراض‌آميز و البته به جا به معلمان جوان بي‌تجربه داشته و از بزرگاني چون فروغي و ملك‌الشعرا بهار و دهخدا و نفيسي و فروزانفر و معين و خانلري با عنوان نگهبانان زبان فارسي و فرهنگ ايراني ياد مي‌كند. موضوع بعدي «حرف اول» كتاب، شفيعي به چگونگي معيار و شاخص‌هاي خود در انتخاب شاعران اين كتاب مي‌پردازد و در نحوه انتخاب اين شاعران بحث و بررسي كرده و از كساني كه نبض شعرشان با زندگي عصرشان تپيده است و ديوان‌هاي شعري ايشان بي‌بديل است در مقايسه با كساني كه «اشعر شعراي خانواده خود»‌ هستند يا آن دسته از استادان بزرگ كه تمام ظرايف زبان و قواعد نحوي و صرفي و بلاغي را به حد كمال رعايت كرده‌اند اما هيچ‌كس به هيچ‌روي به سراغ ديوان‌هاي ايشان نمي‌رود و فقط در ميان خانواده مطرح‌اند مي‌پردازد و از شخصيت‌هايي چون عارف و عشقي، با همه اينكه به لحاظ ساختار اندك مايه اما زنده و پرحرارت و نيز نيما، توكلي، اخوان، شاملو، فروغ و سپهري و در عالم خودشان دهخدا و ايرج و پروين و بهار و چند تن ديگر و از شاعراني كه به ايجاد حال و هواي شاعراني از جنس اديب پيشاوري يا اديب‌الممالك فراهاني يا سيداشرف ولاهوتي و فرخي و شهريار و... اشاره مي‌كند. نويسنده سپس به مسأله مهمي اشاره مي‌كند كه برخي كتب، خصوصيات دانستن و برخي ديگر جنبه التذاذ را به همراه دارند بعد به نظريه اليوت، نظري به جا دارد كه: «شاعر خام و بي‌تجربه تقليد مي‌كند و شاعر پخته و خلاق مي‌ربايد» البته سيدحسن حسيني هم مي‌گفت: «يك شاعر معمولي از يك شاعر خلاق الهام مي‌گيرد اما يك شاعر خلاق از خدا الهام مي‌گيرد» با اين نظريه كمي زياد شباهت و تناسب دارد. شفيعي در پايان اين مقاله از شعر به عنوان خياباني دوطرفه ياد و قلمداد مي‌كند كه از يك سوي هنرمند در حركت است و از سوي ديگر جامعه و تاريخ و سپس به تعريف شعر حقيقي كه مُراد از آن شعري است كه در تاريخ ادبيات هر ملتي همان است كه بر لبان همگان يا بخش‌هايي از جامعه جاري باشد مثل شعرهاي ايرج و پروين و فروغ و مثل اشعار اخوان و سپهري و شهريار و شاملو و بهار ارائه مقصود كند. بخش بعدي اثر حاضر «چشم‌اندازي ديگر» نام دارد كه در آن شفيعي به ادب و شعر مشروطيت اشاراتي دارد و به تحول و دگرگوني بنيادي اين دوره از شعر و ادب زبان فارسي برخلاف ديگر ادوار ادبي زبان فارسي و به‌طور نمونه مقايسه اين دوره با شعر و ادب عصر صفوي و عصر تيموري پرداخته و به بررسي تغييرات اجتماعي و تاريخي‌اي در آن دوره در تاريخ ادب ما موثر واقع افتاده (هرچند در اغلب موارد بسيار كم‌رنگ و نامرئي) ارائه نظر مي‌كند. سپس به نحوه ايجاد و اثبات به ثمر رسيدن فكر دمكراسي و انديشه حكومت به شيوه عاقلانه و ايجاد دگرگوني در نظام حكومت در عصر و عرصه مشروطيت كه اين آگاهي مرهون و مديون انگليس و فرانسه است و از شيخ محمدعلي حزين لاهيجي شاعر عصر صفوي و افشاري (1180 ـ 1103) كه تا چه ميزان در درك و دريافت اين نوع انديشه (دمكراسي) تأثير پذيرفته است و مجموعه اين عوامل مؤثر به نقد و بحث و بررسي مثل مسائل تاريخي مي‌پردازد.

و به اهميت دو سفرنامه (سفرنامه خسروميرزا به پطرزبوغ) و از مصطفي افشار و ديگري گزارش مسافرت ميرزاصالح شيرازي و يادداشت‌هاي روزانه هريك، اشاره مي‌كند. سپس به مسائل تاريخي عصر مشروطه و كل ماجراهاي تاريخي اين دوره و عنوان‌هايي شامل دگرگوني در نهادهاي اجتماعي اين دوره و دگرگوني اقتصادي و نيز اصلاحات عباس ميرزا؛ به آزادي و آزادي‌طلبي، آرمان ملي، ميهن‌پرستي و ملي‌گرايي، انديشه اتحاد اسلامي، دعوت به سوسياليسم، ستيزه با جهان‌خوارگان، نقدِ دين و تجدد ديني، نقد خرافات، زندقه و الحاد، پلوراليسم ديني، دين و نيروهاي مذهبي، مسأله زن، نخستين شعرهاي انتقادي و سياسي،‌ مذهب و شعر مذهبي، خصايص ادب درباري در عصر مقارن مشروطيت، انواع ادبي در عصر مشروطيت كه اتفاقاً به عقيده نگارنده مهم‌ترين عنوان اين بخش است و ابعاد شعري اين دوره مثل شعر حماسي و ملي و شعر غنايي، عنوان بعدي شعر تعليمي در عرصه مشروطه، همچنين شعر كودكان و نيز چهره‌هاي نقد ادبي اين دوره همچون ميرزافتحعلي آخوندزاده، عنوان بعدي اين بخش بوده و به يكي از بيانيه‌هاي شعري مشروطيت اشاره داشته، باز عنوان ديگر با نام شعر حماسي و قومي، نيز زبان شعر مشروطيت و بالاخره هنجار نقد سنتي اين عصر (مشروطه) بحث‌هاي تفصيلي و تحقيقي بسيار جالبي را داراست.

بخش بعدي كتاب «پيشاهنگان تحول» بوده و به نحوه تحول‌آفريني و ظهور و بروز هريك از اين عوامل و شخصيت‌هايي مانند ميرزافتحعلي آخوندزاده، ميرزا ملكم‌خان نظام‌الدوله، سيدجمال‌الدين اسدآبادي، ميرزاآقاخان كرماني، عبدالرحيم طالبوف و سفرنامه ميرزاابوطالب اصفهاني لندني و همچنين سفرنامه ميرزاصالح شيرازي، يا سفرنامه خسروميرزا و سفرنامه آجودانباشي مسائلي را ارائه مي‌كند.

«جاي پاي شعر فرنگي» عنوان بعدي اين كتاب بوده و شايد بتوان گفت مهم‌ترين بخش اين كتاب كه داراي 51 صفحه است كه در ابتداي مقدمه اين معرفي توسط نگارنده اين سطور به آن اشاره شده است.

بخش بعدي اثر تحت عنوان «دگرگوني ساخت و صورت‌ها» است كه مؤلف به بحث نظريه‌پردازي و تحليل درخصوص بازخورد و نتيجه ادب و روزگار فرنگ را دربرمي‌گيرد سپس به نخستين ترجمه‌ها و به مسأله سابقه چاپ در ايران و ابزار و دستگاه‌هاي چاپ و اين‌گونه مسائل اشاره مي‌كند، بعد از اين عنوان به تأثير نهضت ترجمه از شكل‌گيري تا جا افتادن آن و نخستين اين‌گونه ترجمه‌هاي شعر فرنگي همانند «دوستداران بشر» و «ميكادونامه» ياد مي‌كند. سپس قديمي‌ترين ترجمه‌هاي فابل اروپايي مثل «حكايات دلپسند» اثر غلام محمدمهدي متخلص به واصف و به مقدمه اين كتاب و محتويات آن مي‌پردازد و از اثر ادبيات فرانسه در فارسي و مكتوب نيشابور و ظهور اسطوره‌هاي يوناني و رُمي و دگرگوني رمزها در شعر فارسي و نوشتن شعر به جاي سرودن و روي كار آمدن قوالبي با اصطلاح شعر آزاد و شعر سپيد و نيز به تأثيرات بلاغت شعر فرنگي و توراتيات و بازتاب آن در شعر فارسي قرن بيستم و بيانيه‌هاي شعري مشروطيت همچون ايرج‌ميرزا و عارف و اديب‌الممالك و بهار و عشقي و وحيد دستگردي در اين عصر و به چگونگي تحول بيانيه‌ها در ارتباط با ترجمه ازجمله تعريف شعر و اصطلاحاتي كه در مغرب زمين قلمداد مي‌شود و به تعريف شعر از ديدگاه محتوي و اسلوب و به مواردي همچون مضمون مي‌پردازد، و به تأثير شعراي اروپايي ازجمله وارد كردن بزرگ‌ترين ضربه توسط اليوت بر بقاياي رومانتيسم و مسائلي از اين دست و سپس از چند شاعر فرنگي همچون لوركا، سن ژون پرس و به تأثيرات هر يك در حيطه شعر فارسي و جاي پاي هر يك و به كاركرد دادن و استفاده از صنايع و بدايع و زبان شعر هر يك پرداخته است. شفيعي در مقابله بعدي اين عنوان درخصوص زبان شعر امروز و از توجه به مسأله‌اي مهم كه موجب ابداع و كشف چشم‌انداز بسيار مهمي كه حاصل انديشه‌ها و درس‌هاي زبان‌شناس برجسته سوئيسي فردينان دو سُوسور است از «در زماني» ‌و «همزماني» و مطالعات راجع به جامعه‌شناسي، نقد ادبي و سبك‌شناسي اشاره دارد.

بخش بعدي اثر حاضر سفر از سنت به نوآوري نام داشته كه بيشترين حجم كتاب را به خود اختصاص مي‌دهد و شفيعي از اديب پيشاوري و زندگي‌نامه وي و آثار و اسلوب و سبك شاعري وي، سپس از اديب‌الممالك و شعري (قطعه‌اي) ‌از وي تحت عنوان «صُلحيه بَلَد» و سپس از اديب نيشابوري در حاشيه شعر مشروطيت و به تحليل شعر و شخصيت وي مي‌پردازد، بعد از اين مقاله به سيداشرف‌الدين گيلماني و آوردن نمونه‌هايي از شعر وي، از ايرج ميرزا و شعر و شخصيت و ايرج و شعر فرنگي و نمونه‌هايي از آثار شعري‌اش در خلال بحث‌هاي خود به عنوان شاهد و مصداق در نظر مي‌گيرد، بعد از ايرج، شفيعي راجع به اهميت و رويكرد شعري شاعراني چون دهخدا، بهار، عارف قزويني و غزلي كه خود مؤلف براي او سروده است، سپس ميرزاده عشقي، ابوالقاسم لاهوتي، فرخي يزدي، فروزانفر و شعر، نيما يوشيج، پروين، محمدعلي افراشته، محمدحسين شهريار، رهي معيري، گلچين گيلاني، پرويز خانلري، مهدي حميدي‌شيرازي، فريدون توللي، احمد شاملو، فريدون مشيري، اخوان‌ثالث، فروغ فرخزاد، وثوق‌الدوله و شعر فرنگي با بررسي و تحليل و ارائه نظريه درخصوص شعر هر يك و معيارهاي موفقيت و گاهي ضعف‌هاي اين شاعران، در اين عنوان همچنين مقالاتي چون «درباره حجم سبز» سهراب سپهري يا «شعر در وزن هجايي»‌ و «راز نيمه‌شب» ‌محمد مقدم «شاهين و بيانيه‌هاي شعر فرنگي»، «شعر جدولي» و اين بخش با «نقش تاريخي و خلاقيت فردي» به اتمام مي‌رسد. بخش پاياني كتاب تحت عنوان «چند پيوست»‌داراي حدادواً 70 صفحه بوده و شامل مواردي مانند نخستين گام‌ها در راه تحول شعر معاصر ايران، تلقي قدما از مفهوم وطن، شمايل غزل فارسي در فرنگ و ذيل بر اين گفتار مي‌باشد.

كتاب با حرف آخر كه در آن به داشتن بهترين فابل و نمونه‌هاي آن در ادبيات جهان در ادبيات فارسي عصر اسلامي و حتا ادبيات ايرانِ ساساني و طرز تلقي شاعران فرنگ از مسأله وزن كه وارد شعر فارسي شد و به وجه غالب و نيز تغيير «رتوريك» شعر فارسي در سير مراحل تحول مربوطه به آن و به سترگ بودن و ارزش و اهميت مترجمان شعر فرنگي در عصر ما و ناديده شدن آنها توسط شاعران عصر ما و به مسائلي از اين قبيل پرداخته شده است، كتاب پس از فهرست راهنما و مشخصات مراجع به پايان مي‌رسد. / لازم به ذكر مي‌دانم كه شفيعي كتاب را به دوست ديرين و رفيق شفيق خود مرحوم استاد ايرج افشار (1389 ـ 1304) تقديم نموده است.1

تبلیغات

 

    

مرتبط در این شماره

اسلام ایرانی

اسلامي که در سرزمين ايران است

کربن خويشتن را فرزندخوانده اسلام شيعي مي‌خواند

ایران جامعه کوتاه مدت

نگرشي فرماليستي و تقليل‌گرايانه

تسلط افسانه و اسطوره بر جامعه كوتاه مدت

با چراغ و آینه

کتابی یگانه

درجست‌و‌جوي اِلحاقيات‌

مرده‌ها و زنده‌ها

نقشِ نو

عارف شگفت‌انگیز

نظریه‌ی راهگشا

از شرق تا غرب

قصیده‌سرای متجدد

جاي خالي شاعر

رابطه زبان و استبداد

شهري در ميانِ ابرهاي اسطوره

دیپلماسی هسته‌ای

جرج بوش به ایران پیام داده بود

ناگفته‌هاي هسته‌اي

لاريجاني مذاكره مستقيم با آمريكايي‌ها را پذيرفت

طبقه در سرمایه‌داری معاصر

30سال انتظار

از آن طرف بام افتادیم

دشمنان و متحدان طبقه کارگر

علم تاریخ

علم دولتي که به درد نمي‌خورد

قانون مردمان

مهم‌ترين فيلسوف سياسي قرن بيستم

عدالت علیه شَر

به سوی آرمانشهر واقع‌گرایانه

مقالاتی درباره شفيعي کدکني

پيرِ خراساني ما

شفيعي كدكني و نقد ادبي

شعرِ رشک‌انگيز

شعري که زندگي است

شفيعي كدكني و ديوان شعر فارسي

آشنايي با اُستاد

برداشت معمول از مطالب فقط با ذکر منبع به صورت کامل یعنی با دکر عبارت «ماهنامه مهرنامه»، تاریخ و شماره مجله آزاد است. بازنشر کلی مطالب مجله به هر نحوی، اعم از چاپی، دیجیتالی یا مجازی ممنوع است.