کتاب‌شناسي مارکس به زبان فارسي

اناجيل پيامبرِ سرخ

 
[ شناسه مقاله: 3608 ]   [ موضوع: علم جامعه شناسی ]   [ بازدید: ۴۰۹۶ ]

شماره ۲۱، اردیبهشت ۱۳۹۱

انبوه کتاب‌هايي که از مارکس به فارسي منتشر شده است، در برابر مجموعه آثار او مقدار اندکي را پوشش مي‌دهد. مارکس روزنامه‌نگار بود و به همين خاطر نوشته‌هاي زيادي از او در اين زمينه وجود دارد و از سوي ديگر، مارکس يادداشت‌هاي فراواني از خود به جاي گذاشت که به مرور منتشر شده‌اند. بسياري از کتاب‌هايي که امروزه از مارکس مي‌شناسيم، در واقع حاصل گردآوري يادداشت‌هاي او بعد از مرگش هستند. برخي از اين کتاب‌ها اکنون نام مشخصي دارند از جمله دست‌نوشته‌هاي اقتصادي‌ ـ ‌فلسفي 1844. بنابراين نمي‌توان تمام آثار او را فهرست کرد. اساس اين فهرست، کتاب‌هاي معروف و مشخص مارکس است که در سير تحول انديشه او هم تلقي شده‌اند. در توضيح اين کتاب‌ها از دو کتاب «جدال علم و فلسفه در انديشه مارکس» (نادر انتخابي،‌ نشر هرمس،‌ 1383) و «انديشه انقلابي مارکس» (الکس کالينيکوس، ترجمه پرويز بابائي، نشر قطره‌ـ نشر آزادمهر،1383) و چند منبع ديگر استفاده شده است. اگرچه هدف آن بود که به کتاب‌هاي مارکس به زبان فارسي بپردازيم اما براي آنکه کتاب‌هاي مارکس را کامل توصيف کرده باشيم، کتاب‌هاي مهم او که ترجمه نشده‌اند را برشمرده‌ايم. نکته ديگر، اينکه از اغلب اين کتاب‌ها ترجمه‌هاي ديگري هم در فضاي مجازي وجود دارد که برشمردن آنها به علت تعداد نسبتاً زياد و عدم اطمينان از کيفيت ترجمه صرف‌نظر کرديم (اگرچه تمام ترجمه‌هاي مکتوب هم الزاماً ترجمه‌هاي خوبي نيستند). تنها به يک مورد اشاره کرده‌ايم و آن‌هم ترجمه کتاب «جنگ‌هاي داخلي در آمريکا» است که گويا سال‌هاي پيش از سوي سازمان چريک‌هاي فدائي خلق ترجمه شده بود. و نکته آخر اينکه، تنها محتواي کتاب را توضيح داديم و از پرداختن به کيفيت ترجمه‌ها گذشتيم.

The Difference between the Democritean and Epicurean Philosophy of Nature

رس‍ال‍ه‌ي‌ دک‍ت‍راي‌ ف‍ل‍س‍ف‍ه‌ (اخ‍ت‍لاف‌ ب‍ي‍ن‌ ف‍ل‍س‍ف‍ه‌ي‌ طب‍ي‍ع‍ت‌ دم‍وک‍ري‍ت‌ و اپ‍ي‍ک‍ور)/ ک‍ارل‌ م‍ارک‍س‌؛ م‍ت‍رج‍م‍ان‌ م‍ح‍م‍ود ع‍ب‍ادي‍ان‌ - ح‍س‍ن‌ ق‍اض‍ي‌م‍رادي‌ / ت‍ه‍ران‌: اخ‍ت‍ران‌، ۱۳۸۱. ص‌ ۱۷۱

با اينکه موضوع رساله مارکس، خشک و دانشگاهي به نظر مي‌رسد اما مارکس در نوشتن اين رساله به جريانات فلسفي و سياسي روز نظر داشت. مهم‌تر از اين دو، رابطه مارکس و هگل بود که در نوشتن اين رساله تأثير گذاشت. مارکس اين رساله را در 1841 به دانشگاه ينا ارائه کرد‌ (همان دانشگاهي که هگل نيز دکتراي خود را از آن دريافت کرده بود). نوشتن اين رساله متأثر از دستور کار هگليان جوان بود که فلسفه پس از ارسطو را مهم‌ مي‌دانستند، چون ميان زوال آرمان پان‌هلنيستي پس از مرگ اسکندر و از هم پاشيدن سنتز فلسفي ارسطو، و از بين رفتن يگانگي اروپا بعد از شکست ناپلئون و شکاف در سنتز فلسفي هگل، تشابهات چشم‌گيري مي‌ديدند. از سوي ديگر، رابطه دموکريت با شاگرد سرکش‌اش، اپيکور، با رابطه هگل و هگليان جوان بسيار شبيه بود. اين رساله بعد از مرگ مارکس ابتدا به صورت ناقص در سال 1902 و سپس به صورت ويراسته در سال 1927 در مسکو منتشر شد.

Critique of Hegel’s Philosophy of Right, 1843

On the Jewish Question, 1843

درب‍اره‌ م‍سأل‍ه‌ ي‍ه‍ود و گ‍ام‍ي‌ در ن‍ق‍د ف‍ل‍س‍ف‍ه‌ ح‍ق‌ ه‍گ‍ل‌: م‍ق‍دم‍ه‌/ ک‍ارل‌ م‍ارک‍س‌؛ م‍ت‍رج‍م‌ م‍رت‍ض‍ي‌ م‍ح‍ي‍ط؛ وي‍راس‍ت‍اران‌ م‍ح‍س‍ن‌ ح‍ک‍ي‍م‍ي‌، ح‍س‍ن‌ م‍رت‍ض‍وي‌ / ت‍ه‍ران‌: اخ‍ت‍ران‌، ۱۳۸۱. ص‌ ۱۰۴

کتاب درباره مسأله يهود است كه مارکس در واقع در جواب کتابي به همين نام از برونو بائر نوشته است. بائر در آن کتاب به تأمل درباره مطالبه آزادي سياسي و برابري حقوقي از سوي يهوديان پروس پرداخته بود. مارکس با نقد رويکرد بائر رهيافت خود درباره رهايي انسان را مطرح کرد. به نظر او رهايي انسان با کسب آزادي سياسي تحقق نمي‌يابد و از همين رو انقلاب سياسي را نبايد شکل نهايي انقلاب پنداشت. در حالي که بائر آزادي ديني را مقدمه آزادي سياسي مي‌دانست، مارکس تأکيد مي‌کرد که آزادي سياسي به معني پايان يافتن دوگانگي ميان فرد (که در پي منافع اقتصادي خود است) با شهروند نيست.

گامي در نقد فلسفه هگل را مارکس در زمانه‌اي نوشت که اقدامات سرکوب‌گرانه دولت پروس، اميد هرگونه اصلاح سياسي را از ميان برده بود. کتاب از اين جهت نماد و نشانه تغيير جهت مارکس به راديکاليسم سياسي و کمونيسم است. کتاب از چند جهت ديگر هم مهم است. اولاً براي اولين بار مارکس به پرولتاريا مي‌پردازد. ثانياً مارکس وام خود به هگليان از جمله فوئرباخ را مي‌پردازد و اعلام مي‌کند که دوران نقد الهيات تمام شده و نقد لاهوت را بايد به نقد ناسوت ـ سياست‌ـ بدل کرد. در کل کتاب، مارکس دغدغه آلمان را دارد و دائم آن را با فرانسه مقايسه مي‌کند.

Notes on James Mill, 1844

يادداشت‌هايي درباره جيمز ميل. ترجمه نشده است.

اين متن که در اصل بخشي از «يادداشت‌هاي پاريس» مارکس است، به نقد کتاب «عناصر اقتصاد سياسي» جيمز ميل مي‌پردازد. اين نقدها در واقع پايه و اساس کار بعدي مارکس يعني دست‌نوشته‌هاي اقتصادي فلسفي 1844 هستند. يادداشت‌هايي درباره جيمز ميل خصوصاً از اين جهت در پروژه کلي مارکس اهميت دارند که درباره مفهوم کار غيربيگانه‌شده صحبت مي‌کنند.

Economic and Philosophic Manuscripts of 1844, 1844

دس‍ت‌ ن‍وش‍ت‍ه‌ه‍اي‌ اق‍ت‍ص‍ادي‌ و ف‍ل‍س‍ف‍ي‌ ۱۸۴۴/ ک‍ارل‌ م‍ارک‍س‌؛ ت‍رج‍م‍ه‌ ح‍س‍ن‌ م‍رت‍ض‍وي‌ / ت‍ه‍ران‌: آگ‍اه‌، ۱۳۷۷.ص‌ ۲۶۴

کتاب شامل مجموعه مقالاتي از مارکس است که صد سال پس از نوشته شدن تحت اين عنوان منتشر شدند. مارکس اين مقالات را بين مارس و اوت 1844 در پاريس نوشت اما تا سال 1932 از وجود اين نوشته‌ها اطلاعي در دست نبود. اين اثر مربوط به دوران جواني مارکس است و بعد از جنگ جهاني دوم شهرت گسترده‌اي در اروپا يافت. اما کتاب از آنجا که با ايدئولوژي رسمي شوروي هم‌خواني نداشت به قول کولتي تا مدت‌ها «خارج از خط مارکسيسم» قرار گرفت. نکته جالب اينکه، در نسخه فارسي، اشعاري که در فصل قدرت پول در جامعه بورژوايي آمده‌اند را احمد شاملو ترجمه کرده است.

The Holy Family, 1845

خانواده مقدس/کارل مارکس، فريدريش انگلس؛ ترجمه‌ي تيرداد نيکي./ تهران: اختران، ۱۳۸۵./ ۳۵۲ ص.

خانواده‌ي مقدس يا نقدي بر نقد نقادانه عليه برونو باوئر و اصحابش/مارکس، انگلس؛ ترجمه از تيرداد نيکي./ تهران: جامي، ۱۳۸۶./ ۴۱۶ ص.

اولين همکاري مارکس و انگلس و همين‌طور بيانيه خداحافظي مارکس از هگليان جوان. انگلس البته در نوشتن کتاب سهم کوچکي داشت. عنوان اصلي کتاب کنايه‌اي است به هگليان جوان که به نظر مارکس بدل به خانواده‌اي مقدس شده بودند و عنوان فرعي به برونو و ادگار بائر و محفل «آزادان» که خود را پيرو نقادي راديکال مي‌خواندند. نقد مارکس در اين کتاب آن است که هگليان جوان به‌‌رغم آنکه فلسفه را چون اشکال ديگر الهيات طرد مي‌کنند اما خود نتوانسته‌اند از چنبره فلسفه آزاد شوند. چرا که فکر مي‌کنند سرنوشت تاريخي انسان‌ها نه در عرصه عاليت عملي بلکه در پهنه بازنمايي‌هاي ديني و تئوريک تعيين مي‌شود. نتيجه بحث او اين بود که برخلاف هگليان جوان و ديگر مخالفان راديکال دولت پروس که عقيده داشتند تربيت توده‌ها راه‌حل مشکلات اجتماعي است، مارکس پختگي سياسي توده‌ها را نتيجه کنش جمعي و مشارکت‌شان در عمل انقلابي دانست. يکي از مهم‌ترين درون‌مايه‌هاي کتاب، نقد فلسفه هگل است. همچنين مارکس براي اولين‌بار در اين کتاب ميان انديشه‌هاي سوسياليستي و سنت فلسفي ماترياليسم پيوند برقرار مي‌کند.

Theses on Feuerbach, 1845

The German Ideology, 1845

ايدئولوژي آلماني/کارل مارکس، فريدريش انگلس، ترجمه تيرداد نيکي/ تهران: اختران، ۱۳۸۵./ ۷۵۳ ص.

ل‍ودوي‍گ‌ ف‍وئ‍رب‍اخ‌ و اي‍دئ‍ول‍وژي‌ آل‍م‍ان‍ي‌/ ف‌. ان‍گ‍ل‍س‌، ک‌. م‍ارک‍س‌، گ‌. پ‍ل‍خ‍ان‍ف‌؛ گ‍زي‍ده‌ و ت‍رج‍م‍ه‌ پ‍روي‍ز ب‍اب‍اي‍ي‌/ ت‍ه‍ران‌: ن‍ش‍ر چ‍ش‍م‍ه‌، ۱۳۷۹/ ۳۸۹ ص.

تزهايي درباره فوئرباخ (پيوست در کتاب فوق)

ايدئولوژي آلماني اولين‌بار در سال 1932 انتشار يافت اگرچه برخي صفحات آن از بين رفته است. انگلس نوشته است که کتاب بعد از نوشته شدن در آخرين لحظه از چاپ بازماند و آنان ـ مارکس و انگلس‌ـ با خيال راحت به انتقاد جونده موش‌ها رها کرده بودند چرا که به هدف خود يعني روشن شدن موضع‌شان در قبال فلسفه بعد از هگل رسيده بودند. همان‌گونه که انگلس نوشته است، کتاب تسويه حسابي است با فلسفه هگل و روشن کردن موضع آنان با فوئر باخ که دِيني عظيم بر گردن مارکس و انگلس داشت. در اين کتاب، اين‌دو پيش‌فرض‌هاي هستي‌شناختي بينش مادي تاريخ را توضيح مي‌دهند و اين کار در خلال نقد مارکس بر ايدئولوگ‌هاي آلماني پيش مي‌رود که به نظر او به خطا فکر مي‌کردند سيطره‌انديشه‌هاي نادرست و بازنمايي‌هاي دروغين بر جهان مشکل اصلي است و با نقد بنيادين آن مي‌توانند خود واقعيت را نيز دگرگون کنند. کتاب، حاوي نقد مارکس بر مفهوم ايدئولوژي هم هست و در واقع پاياني است بر دوران اول حيات فکري مارکس. جايي که او نقد فلسفي را کنار گذاشت و سعي کرد به شناخت واقعي و علمي برسد.

از کتاب تزهايي درباره فوئرباخ، که نخستين بار در سال 1888 توسط انگلس منتشر شد، دو روايت وجود دارد: روايت خود مارکس و روايت بازنويسي‌شده انگلس. انگلس در تمام تزها دست برده است. در برخي موارد اين دست‌کاري صوري است اما در برخي ديگر معنايي است. کتاب همچنان که از نام‌اش پيداست نقدي است بر لودويک فوئرباخ که به نظر مارکس، از ميان ديگر ايدئولوگ‌هاي آلماني بيشتر به واقعيت نزديک شده است اما اشکال رهيافت او اين است که از پهنه دين فراتر نمي‌رود و به نقد جهان واقعي نمي‌رسد.

The Poverty of Philosophy, 1847

ف‍ق‍ر ف‍ل‍س‍ف‍ه‌/ ک‍ارل‌ م‍ارک‍س‌؛ م‍ت‍رج‍م‌ آرت‍ي‍ن‌ آراک‍ل‌./ ت‍ه‍ران‌: اه‍ورا‏‏، ۱۳۸۳./ ‏‏۱۸۲ ص.

در حالي که اکثر آثار مارکس به آلماني نوشته شده‌اند، وي اين اثر را ابتدا به فرانسوي نوشت. در اين اثر،‌ مارکس بحث‌هاي فلسفي و اقتصادي پرودون را در کتاب «نظام تضادهاي اقتصادي يا فلسفه‌ي فقر» به نقد مي‌کشد. کتاب در تاريخ مارکسيسم به واسطه تمايزي که ميان سوسياليسم تخليلي و سوسياليسم علمي مي‌نهد، جايگاه ويژه‌اي دارد.

Wage Labour and Capital, 1847

ک‍ار م‍زدي‌ و س‍رم‍اي‍ه‌: ارزش‌، ق‍ي‍م‍ت‌ و س‍ود/ ک‍ارل‌ م‍ارک‍س‌؛ م‍ت‍رج‍م‍ي‍ن‌ م‍ي‍رج‍واد س‍ي‍دح‍س‍ي‍ن‍ي‌، ن‍ف‍ي‍س‍ه‌ ن‍م‍دي‍ان‌پ‍ور./ ت‍ه‍ران‌: ل‍ح‍ظه‌، ۱۳۸۴./ ۲۲۷ص.

نخستين نوشته روشمند مارکس درباره توليد سرمايه‌داري. پرسش اصلي مارکس در اين کتاب آن است که مزد چيست و چگونه تعيين مي‌شود. رساله در سال 1849 در نيو راينيش تساتيونگ در کلن منتشر شد.

كتاب، مجموعه‌اي از سخنراني‌هاي ماركس است و از دو قسمت تشكيل شده، بخش ِ اول كار ِ مزدي و سرمايه است و بخش ِ دوم ارزش، قيمت و سود. هر كدام از بخش‌ها پيش‌تر به صورت جزواتِ جداگانه‌اي (به زبانِ اصلي) منتشر شده‌اند. بخش ِ اول سخنراني ِ ماركس در باشگاهِ كارگرانِ آلماني بروكسل در سالِ 1847و بخش ِ دوم در نشستي در لندن در سالِ 1865 انجام شده است. در بخش اول ماركس به توضيح و تعريف دست‌مزد و عوامل تعيين‌كننده‌ي آن مي‌پردازد و سپس با بيانِ چگونگي ِ ارتباطِ دست‌مزد با سرمايه، سازوكارهايي را كه در طبقاتِ اقتصاديِ جامعه دخيل هستند شرح مي‌دهد. در بخش ِ دوم علاوه بر مسأله‌ي دست‌مزد، شاخصه‌هاي ديگري كه در فرآيند توليد نقش دارند (مثل ِ سود، قيمت، عرضه و تقاضا، ارزش ِ اضافي، ارزش ِ كار...) مطرح مي‌شوند و پيوندِ آنها با يكديگر مفصلاً توضيح داده مي‌شود.

Manifesto of the Communist Party, 1848

م‍ان‍ي‍ف‍س‍ت [حزب]‌ کم‍‍ون‍ي‍س‍ت‌/ وح‍ي‍د ع‍اب‍دي‌ س‍وره‌ / ت‍ه‍ران‌: ان‍دي‍ش‍ه‌ خ‍لاق‌، ۱۳۸۵/ ص‌ ۵۶

مانيفست [حزب] کمونيست / ترجمه حسن مرتضوي و محمود عباديان (در کتاب مانفيست پس از 150 سال: 1380)

در نيمه دوم فوريه 1848، کميته مرکزي اتحاديه کمونيستي با شتاب جزوه بدون امضاي 23 صفحه‌اي مانيفست کمونيست را به چاپخانه‌هاي لندن رساند. اما اين جزوه به قدري دير به برلين، کلن،‌ کونيگزبرگ و ساير مناطق پروس رسيد که در فعاليت‌‌‌هاي انقلابي که در ماه بعد پا گرفت نقش عمده‌اي نداشت اما تقدير اين بود که اين جزوه به سند بنيادين انقلاب‌هاي کمونيستي بدل شود. ايده اصلي جزوه به نوشته انگلس آن بود که در هريک از اعصار تاريخ، شيوه مسلط توليد و مبادله اقتصادي و نظام اجتماعي مبتني بر آن، شالوده‌اي را به وجود مي‌آورد که روي آن تاريخ سياسي و فکري آن عصر بنا شده است. اين مانيفست از چند جهت مهم است. اول، اين نوشته نتيجه جمع‌بندي مارکس در حوزه معرفت‌شناسي است. دوم، بيانگر پيروزي انديشه مارکس به عنوان رهبر فکري و معنوي کمونيسم و غلبه او بر ديگر صور سوسياليسم است. سوم مرحله‌اي مهم در تعامل کاري مارکس و انگلس است. از نثر فوق‌العاده آن هم البته نمي‌توان چشم‌پوشي کرد.

The Eighteenth Brumaire of Louis Napoleon, 1852

ه‍ج‍ده‍م‌ ب‍روم‍ر ل‍وي‍ي‌ ب‍ن‍اپ‍ارت‌/ ک‍ارل‌ م‍ارک‍س‌؛ ت‍رج‍م‍ه‌ م‍ح‍م‍د پ‍وره‍رم‍زان‌./ آب‍ادان‌: پ‍رس‍ش‌‏، ۱۳۸۶.‏۱۸۴ ص.

هيجدهم برومر لوئي بناپارت/ ترجمه باقر پرهام/ تهران: مرکز 1377. 210 ص.

باقر پرهام در مقدمه، دليل ترجمه کتاب را ترجمه جلد سفيد آن که از آنِ پورهرمزان است، عنوان کرده است. ترجمه‌اي که به گمان او ترجمه‌اي مستقل نيست. هجدهم برومر لويي بناپارت يکي از مهم‌ترين کتاب‌هاي مارکس در حوزه جامعه‌شناسي سياسي است که در بهبوهه برتري لويي بناپارت نوشته شد. کتاب يک دوره تاريخي از انقلاب فوريه که منجر به فروافتادن خاندان اورلئان و اعلام جمهوري در فرانسه تا کودتاي بناپارت در 1852 را در بر مي‌گيرد. نکته کتاب نشان دادن پوياي روابط طبقاتي و سياست در اين دوران و به نحوي زنده و درخشان است. مارکس در اين کتاب رابطه جناح‌هاي مختلف بورژوازي با يکديگر را نشان مي‌دهد. به نظر او بورژوازي صنعتي هوادار جمهوري است در حالي که بورژوازي مالي و ارضي هر کدام هوادار يکي از خاندان‌هاي سلطنتي بوربن و اورلئان هستند. رابطه اين طبقات با طبقه خرده بورژوازي، کارگران و دهقانان (که اين آخري پايگاه بناپارت‌ها را فراهم مي‌کند) هم بررسي شده‌اند. اشاره مارکس در اين کتاب به لمپن‌پرولتاريا (که بازوي اجرايي لوي بناپارت بودند)‌ و هم‌چنين رابطه دولت و جامعه در مورد خاص دولت بناپارتي (مستقل از جامعه) بسيار مورد توجه مفسران قرار گرفته است.

class strugle in france

نبردهاي طبقاتي در فرانسه/ ترجمه باقر پرهام/ تهران: مرکز 1381. 200 صفحه

يکي از اولين نوشته‌هاي مارکس در لندن. اين نوشته را اول بار، مارکس در مجله «بررسي‌ اقتصاد سياسي» منتشر کرد که ارگان کميته مرکزي اتحاديه کمونيستي در لندن بود. کتاب تحليلي است از انقلاب 9-1848.

Grundrisse, 1857

گ‍رون‍دري‍س‍ه‌: م‍ب‍ان‍ي‌ ن‍ق‍د اق‍ت‍ص‍اد س‍ي‍اس‍ي‌/ ک‍ارل‌ م‍ارک‍س‌؛ ت‍رج‍م‍ه‌ ب‍اق‍ر پ‍ره‍ام‌، اح‍م‍د ت‍دي‍ن‌ / ت‍ه‍ران‌: آگ‍اه‌، ۱۳۷۵ - ۱۳۶۳./ ج‌ ۲

مارکس گروندريسه را در يک مقدمه و هفت دفتر در فاصله زمستان 1857 تا زمستان سال بعد نوشت اما انتشار آن تا نيم قرن بعد از مرگش عقب افتاد. کتاب را «مؤسسه انتشارات به زبان خارجي» در مسکو در مجلد منتشر کرد که جلد اول شامل همان يک مقدمه و هفت دفتر مي‌شد و جلد دوم مشتمل بر يادداشت‌ها و مستخرجات مارکس از آثار ريکاردو در سال 1851 و نوشته‌هاي متفرقه ديگر بود. از اين کتاب دو جلدي تنها چند نسخه ـ در حدود 3 يا 4 نسخه‌ـ به غرب راه يافت. مارکس در زمان نوشتن اين کتاب در لندن و در بدترين شرايط مالي زندگي مي‌کرد. هدف او در اين کتاب به گفته خودش نقد تحقيقي مقولات اقتصادي و به عبارت دقيق‌تر، تحليل نظام اقتصادي بورژوازي بود. کتاب را اول‌بار احمد تدين ترجمه کرد. ناشر از باقر پرهام مي‌خواهد که آن را ويرايش کند که اين ويرايش منجر به بازنگري اساسي در ترجمه، مقابله آن با متن انگليسي و فرانسوي، و ترجمه يادداشت‌هاي لازم و توضيحات مترجم فرانسوي منجر شد. براي حل اختلافات دو متن فرانسوي و انگليسي، مترجمان به متن آلماني هم رجوع کردند. حاصلْ برطرف کردن برخي سهل‌انگاري‌هاي مترجمان فرانسه و انگليسي و حتي در برخي موارد اشتباهات مارکس که ناشي از يادداشت‌برداري سريع بود، شد. مهم‌ترين دستاورد اين کتاب که مابين کتاب «دستمزد و سرمايه» و «دستمزد، بها و سود» نوشته شده است نمايش رابطه ارزش و ارزش اضافي است در اين کتاب مارکس سعي مي‌کند از رويه جامعه سرمايه‌داري به رژفاي آن برود. کتاب اگرچه در حوزه اقتصاد سياسي است اما به شدت به مفاهيم هگلي وابسته است. وابستگي‌اي که مارکس در نوشتن سرمايه کنار گذاشت. کتاب در واقع مقدمه‌اي است بر کتاب مهم مارکس: سرمايه.

A Contribution to the Critique of Political Economy, 1859

درآمدي بر نقد اقتصاد سياسي/ ترجمه نشده است.

تا انتشار سرمايه، مارکس چند کتاب در تحليل سرمايه‌داري منتشر کرد که اين کتاب و گروندريسه از آن جمله‌اند. در اين کتاب هم، مارکس از طريق نقد اقتصاددانان کلاسيک ـ مانند آدام اسميت و ديويد ريکاردو‌ـ به تحليل سازوکار سرمايه‌داري مي‌پردازد. بسياري از مطالب اين کتاب بعدها در مطالب جلد اول سرمايه ادغام شد. کتاب دربردارنده اولين روايت منسجم مارکس از «تفسير اقتصادي تاريخ» است. به اين معني که عناصر اقتصادي ـ شيوه توليد ـ نوع سياست و ايدئولوژي جامعه را تعيين مي‌کند. در طرح اوليه مارکس، اين کتاب صرفاً مقدمه‌اي بود بر تفسير او از علم اقتصاد. اصل کار قرار بود که 6 جلد باشد، اما در ادامه تحقيقات، مارکس اين طرح را کنار گذاشت و تماماً روي سرمايه متمرکز شد.

Writings on the U.S. Civil War, 1861

يادداشت‌هايي درباره جنگ داخلي آمريکا/ رسماً ترجمه نشده است.

[ترجمه‌اي از آن با عنوان جنگ داخلي در آمريکا توسط سازمان چريک‌هاي فدائي خلق در سال 58 منتشر شده است]

مجموعه مقالات مارکس و انگلس درباره جنگ داخلي آمريکا که براي روزنامه‌هاي نيويورک تريبون و دي‌پرس در وين، مابين سال‌هاي 1861 و 1862 نوشته شده است. اين مجموعه مقالات به صورت کتابي مستقل در سال 1937 منتشر شد. در مقالات اين کتاب، مارکس و انگلس جانب دولت فدرال آمريکا متشکل از 20 ايالت را گرفته‌اند که با 11 ايالت جنوبي در جنگ بودند. نويسندگان استدلال مي‌کنند که دليل اصلي جنگ داخلي آمريکا بر سر برده‌داري است.

Theories of Surplus Value, 3 volumes, 1862

تئوري‌هاي ارزش اضافي/ ترجمه نشده است

مجموعه‌اي از يادداشت‌هاي تکميلي مارکس که گاه از آن به عنوان جلد چهارم سرمايه نام برده مي‌شود. اين اثر نيز به ساز‌وکار نظام سرمايه‌داري و نقد آن اختصاص دارد.

Value, Price and Profit, 1865

مزد، بها و سود/ ترجمه نشده است.

مجموعه‌اي از درس‌گفتارهاي مارکس در شوراي عمومي بين‌الملل اول در ژوئن 1865. در اين زمان مارکس در حال رقابت با پرودون و ديگر جريان‌ها براي به دست‌ آوردن نفود در بين‌الملل بود و در اين درس‌گفتار هم سعي مي‌کرد نشان دهد اتحاديه‌هاي کارگري مي‌توانند مزدهاي بالاتري براي کارگران به دست بياورند.

Capital, Volume I (Das Kapital), 1867

سرمايه/ ک‍ارل‌ م‍ارک‍س‌؛ ت‍رج‍م‍ه‌ اي‍رج‌ اس‍ک‍ن‍دري‌؛ ب‍ه‌ک‍وش‍ش‌ ع‍زي‍زال‍ل‍ه‌ ع‍ل‍ي‍زاده‌./ ت‍ه‍ران‌: ف‍ردوس‌، ۱۳۷۸./ ۲ج.(۱۰۲۴ص).: م‍ص‍ور.

سرمايه، نقدي بر اقتصاد سياسي/کارل مارکس؛ ترجمه‌ي حسن مرتضوي./ تهران: آگاه، ۱۳۸۶./ ۹۰۴ ص.

شکست انقلاب 1848 در سرتاسر اروپا، رکود سياسي و رونق اقتصادي دهه 1850 توجه مارکس را متوجه بررسي سازوکار دروني اقتصاد سرمايه‌داري کرد. از 1851 به بعد او پس از کناره‌گيري از فعاليت‌هاي سياسي و اقامت در لندن،‌ پژوهش‌هاي اقتصادي خود را از سرگرفت چرا که فکر مي‌کرد نقد اقتصاد سياسي شرط نخستين درک جهان مدرن و کشف امکانات بالقوه دگرگوني آن است. اين تلاش حدود 25 سال از وقت او را گرفت که حاصل آن انتشار سرمايه بود. در روند رشد سرمايه و بازتوليد آن، مارکس مراحلي مانند تجمع، انحصار و تمرکز را تشريح مي‌کند. سرمايه توليدي از آغاز دو بخش دارد: ثابت و شناور ‌(ناپايدار). سرمايه شناور است که کار را به استخدام مي‌گيرد (با تمايز ميان کار مجرد و کار مشخص، کار مولد و غيرمولد). با ارزشي که بر اثر کار (يک نيروي اجتماعي) پديد مي‌آيد و به صورت کالا مجسم مي‌شود، يک «ارزش افزوده» برمي‌گردد که سرمايه را باز هم فربه‌تر مي‌کند. مارکس شکل‌هاي گوناگون ارزش افزوده يا اضافي را به صورت مفصل و فني توضيح مي‌دهد.

نخستين ترجمه سرمايه به فارسي، اثر ايرج اسکندري، دبير اول وقت حزب توده ايران بود که ابتدا به صورت پنج جزوه در فاصله خرداد ۱۳۴۵ تا آذرماه ۱۳۴۹ منتشر شد و پس از آن در سال ۱۳۵۱ به صورت مجلدي واحد نشر يافت. ترجمه جلدهاي دوم و سوم سرمايه نيز پس از آن از سوي اسکندري و انتشارات حزب توده ايران منتشر شد. ترجمه اسکندري در سال‌هاي اخير بار ديگر توسط انتشارات فردوسي نشر يافته است. جمشيد ‌هاديان نيز ترجمه ديگري از جلد نخست سرمايه ارائه کرده است که از سوي انتشارات نسيم (در اروپا) در سال ۱۳۸۶ (۲۰۰۷) منتشر شده است. ترجمه تازه اين کتاب از آنِ حسن مرتضوي است که ابتدا بر اساس ترجمه انگليسي بن فاوکس (انتشارات پنگوئن، ۱۹۷۶) انجام شده و سپس با نسخه آلماني و ترجمه فرانسه ژان‌پي‌ير لفور (۱۹۸۳) تطبيق داده شده است. پس از آن بار ديگر با ترجمه فرانسوي ژوزف روا (۱۸۷۵) که خود مارکس در آن اعمال نظر کرده، مطابقت داده شده است.

The Civil War in France, 1871

ج‍ن‍گ‌ داخ‍ل‍ي‌ در ف‍ران‍س‍ه‌، ۱۸۷۱/ ک‍ارل‌ م‍ارک‍س‌؛ ت‍رج‍م‍ه‌ي‌ ب‍اق‍ر پ‍ره‍ام‌ / ت‍ه‍ران‌: ن‍ش‍ر م‍رک‍ز، ۱۳۸۰.ص‌ ۱۶۹

در سال 1870 جنگ پروس و فرانسه کمر امپراطوري لويي بناپارت را شکست. ليبرال‌هاي ميانه‌رويي که بناپارت را کنار زدند به سرعت متوجه شدند، ادامه جنگ بدون اعلام جمهوري و بسيج توده‌اي امکان‌پذير نيست و بنابراين کناره گرفتند. پاريس که از دولت و بورژواها خالي مانده بود به دست کارگراني افتاد و به اين ترتيب کمون پاريس شکل گرفت. ارتش پروس خود را کنار کشيد و جنگ ميان کمون و ارتش ورساي به عمر دوماهه کمون پاريس خاتمه داد. اين تحولات منبع الهام خطابه‌اي شد به نام جنگ داخلي در فرانسه، 1871 که مارکس سه روز بعد از سقوط کمون در برابر شوراي عمومي انترناسيونال ايراد کرد. اين خطابه، يکي از شيواترين نوشته‌هاي مارکس است. به‌علاوه، اين نوشته يک سند مهم از نظريات مارکس درباره دولت است که بعدها الهام‌بخش لنين در نوشتن کتاب دولت و انقلاب شد. انگلس بعدها دو خطابه کوتاه‌تر مارکس درباره جنگ فرانسه و آلمان را هم به اين خطابه اضافه کرد و حاصلْ کتاب جنگ داخلي در فرانسه شد. سقوط کمون پاريس موجب شهرت جهاني مارکس شد چرا که آن سقوط در پي خود، جنجالي عليه سوسياليسم را آورد که کارل مارکس را با نام «دکتر سرخ» به اروپائيان شناساند. خود جزوه جنگ داخلي، در فرانسه موفقيتي بزرگ به دست آورد.

Critique of the Gotha Program, 1875

نقد برنامه گوتا/ ترجمه نشده است

نقد برنامه گوتا کتابي است نوشته کارل مارکس و فردريش انگلس در نقد پيش‌نويس برنامه حزب اتحاديه کارگران آلمان. مارکس در اين کتاب از دوره انتقال از سرمايه‌داري به کمونيسم مي‌گويد و اصطلاح ديکتاتوري پرولتاريا را عنوان کرده و در مورد احزاب کارگري، دو مرحله از جامعه کمونيستي مد نظرش (سوسياليسم و کمونيسم) سخن مي‌گويد. اين کتاب مباحثي نيز درباره توليد و گردش کالا در خود دارد.

Capital, Volume II (posthumously published by Engels), 1885

سرمايه/ ک‍ارل‌ م‍ارک‍س‌؛ ت‍رج‍م‍ه‌ اي‍رج‌ اس‍ک‍ن‍دري‌؛ ب‍ه‌ک‍وش‍ش‌ ع‍زي‍زال‍ل‍ه‌ ع‍ل‍ي‍زاده‌./ ت‍ه‍ران‌: ف‍ردوس‌، ۱۳۷۸./ جلد دوم

عنوان فرعي نسخه اصلي «فرايند گردش سرمايه‌» و موضوع آن فرايند توليد سرمايه‌داري است، و از بازسازي فراگرد دوراني و بي‌پايان سرمايه (از روند تبديل سرمايه به کالا تا مرحله سرمايه به سرمايه و...) تا برخي از جوانبي که در جلد اول کتاب مسکوت مانده بود: انواع توليد (توليد کالا و مواد مصرفي تا توليد افزار توليدي)، اشکال سود و بهره و... سخن مي‌گويد.

کتاب در زمان حيات مارکس منتشر نشد و در واقع کتاب را مارکس تمام نکرده بود. کتاب را انگلس بر اساس يادداشت‌هاي به‌جا مانده از مارکس در سال 1885 منتشر کرد. کتاب داراي سه بخش است: اول، تغيير شکل سرمايه و نحوه گردش آن؛ دوم، گردش مالي سرمايه؛ سوم، بازتوليد و گردش سرمايه اجتماعي انباشته. از جمله نکاتي که مارکس در اين جلد متذکر مي‌شود اين است که در فراگرد بغرنج انباشت، سرمايه پس از تراکم و تمرکز و انحصار، بخشي از نقدينه خود را از روند توليد آزاد مي‌کند و به صورت سرمايه خالص مالي به جريان مي‌افتد. انبوهه‌ ثروت فردي بر کل روند توليد چيره مي‌شود و بر سير آن تأثير مي‌گذارد. اصل «کمترين سرمايه براي بيشترين بهره» رقابت طبيعي کار با سرمايه را به رقابت شديد سرمايه با سرمايه متحول مي‌کند. هرگاه سرمايه به سودي هم عرض با موازين مشخص رقابت در بازار دست نيابد، کل نظام دچار بحران مي‌شود.

Capital, Volume III (posthumously published by Engels), 1894

سرمايه/ ک‍ارل‌ م‍ارک‍س‌؛ ت‍رج‍م‍ه‌ اي‍رج‌ اس‍ک‍ن‍دري‌؛ ب‍ه‌ک‍وش‍ش‌ ع‍زي‍زال‍ل‍ه‌ ع‍ل‍ي‍زاده‌./ ت‍ه‍ران‌: ف‍ردوس‌، ۱۳۷۸./ جلد سوم

جلد سوم سرمايه به پديده‌ها و کارکردهاي مشخص نظام سرمايه‌داري بر پايه‌ي داده‌ها و گزاره‌هاي نظري دو جلد پيشين کتاب مي‌پردازد. روابط کاري و موازين دستمزد، مناسبات توليد و توزيع و مصرف، رقابت بنگاه‌هاي مالي و تجارتي، سرمايه‌گذاري در زمين و املاک غيرمنقول و سرانجام مقاومت مزدبگيران به صورت مبارزه متشکل طبقاتي...

مجموعه مقالات از مارکس

ص‍ورت‌ب‍ن‍دي‌ه‍اي‌ اق‍ت‍ص‍ادي‌ پ‍ي‍ش‍اس‍رم‍اي‍ه‌داري‌/ ک‍ارل‌ م‍ارک‍س‌؛ م‍ت‍رج‍م‌ خ‌. پ‍اس‍ا/ ت‍ه‍ران‌: ن‍ش‍ر دي‍گ‍ر، ۱۳۷۸.

م‍ارک‍س‌ و خ‍ودک‍ش‍ي‌/ ن‍وي‍س‍ن‍ده‌ ک‍ارل‌ م‍ارک‍س‌؛ م‍ت‍رج‍م‌ ح‍س‍ن‌ م‍رت‍ض‍وي‌؛ وي‍راي‍ش‌ و م‍ق‍دم‍ه‌ه‍اي‌ اري‍ک‌ اي‌. پ‍ل‍وت‌، ک‍وي‍ن‌ آن‍درس‍ون‌./ ت‍ه‍ران‌: گ‍ام‌ ن‍و، ۱۳۸۴. / ۱۰۳ ص‌.:ج‍دول‌.

پ‍ن‍ج‌ م‍ق‍ال‍ه‌ م‍ارک‍س‌ و ان‍گ‍ل‍س‌ درب‍اره‌ اي‍ران‌/ داور ش‍ي‍خ‍اون‍دي‌ / ت‍ه‍ران‌: آت‍ي‍ه‌، ۱۳۷۹/ ص‌ ۷۲

درب‍اره‌ي‌ ت‍ک‍ام‍ل‌ م‍ادي‌ ت‍اري‍خ‌ ۲ رس‍ال‍ه‌ و ۲۸ ن‍ام‍ه‌/ ک‍ارل‌ م‍ارک‍س‌ و ف‍ردري‍ک‌ ان‍گ‍ل‍س‌/ [گ‍ردآورن‍ده‌ و] م‍ت‍رج‍م‌ خ‍س‍رو پ‍ارس‍ا/ ت‍ه‍ران‌: ن‍ش‍ر دي‍گ‍ر، ۱۳۸۰/ ۱۷۵

درب‍اره‌ ادب‍ي‍ات‌ و ه‍ن‍ر/ ک‍ارل‌ م‍ارک‍س‌... [و دي‍گ‍ران‌]؛ ت‍رج‍م‍ه‌ اص‍غ‍ر م‍ه‍دي‌زادگ‍ان‌/ ت‍ه‍ران‌: ن‍گ‍اه‌، - ۱۳۸۳./ [ ۱۱۹ ] ص

تبلیغات

 

    

برداشت معمول از مطالب فقط با ذکر منبع به صورت کامل یعنی با دکر عبارت «ماهنامه مهرنامه»، تاریخ و شماره مجله آزاد است. بازنشر کلی مطالب مجله به هر نحوی، اعم از چاپی، دیجیتالی یا مجازی ممنوع است.