شاهکار اتریشی

چرا خواندن کتاب راه بردگی مهم است

 کامران مؤیددادخواه استاددانشگاه نورث ایسترن
[ شناسه مقاله: 2822 ]   [ موضوع: کتاب نامه ]   [ بازدید: ۲۴۱۵ ]

شماره ۱۶، آبان ۱۳۹۰

 راه بردگي كتابي است سياسي. هايك خود در مقدمه كتاب مي‌گويد: «زماني كه دانشجوي حرفه‌اي امور اجتماعي كتابي سياسي مي‌نويسد، نخستين وظيفه او اعلام اين واقعيت است. اين كتابي است سياسي.» و ادامه مي‌دهد كه قصد پنهان كردن اين موضوع را با انتخاب عنوان‌هايي مانند فلسفه اجتماعي ندارد. كتاب راه بردگي به سوسياليست‌هاي تمام احزاب تقديم شده است. تز كتاب اين است كه سياست‌هاي سوسياليستي و اقتصاد برنامه‌اي بالمآل به ديكتاتوري منجر مي‌شود. افزون بر اين بدترين افراد در اين ديكتاتوري‌ها به قدرت مي‌رسند. راه آزادي، فراواني و شكوفايي اقتصادي در انتخاب بازار آزاد، رقابت، حكومت قانون و اصالت فرد است. اگر قصد ما بهروزي مردمان است دولت ‌بايد محيطي ايجاد كند كه افراد بتوانند آزادانه برحسب توانايي‌ها، سليقه‌ها و خواست‌هاي خود كوشش كنند و حداكثر آنچه را مي‌توانند به دست آورند.

اين كتاب در سال 1944 در انگلستان،‌ آمريكا و استراليا منتشر و با استقبال غيرمنتظره‌اي مواجه شد. به ويژه بعد از آنكه مجله ريدرز دايجست خلاصه آن را در آوريل 1945 منتشر كرد، شهرت آن از دايره دانشگاه‌ها و دست‌اندركاران سياست و اقتصاد فراتر رفت. در آن زمان ريدرز دايجست در 000/750/8 نسخه منتشر مي‌شد. مجله اعلام كرد كه نسخه خلاصه كتاب هايك را به صورت مجزا نيز آماده كرده است. اين نسخه مجزا هم در يك ميليون نسخه توزيع شد.

بايد توجه كرد كه در آن زمان بسيار كسان معتقد به دخالت هرچه بيشتر دولت در اقتصاد بودند و برنامه‌ريزي هم مورد توجه بسياري از اقتصاددانان بود. از برنامه‌ريزي به‌عنوان هدايت امور اقتصادي براساس دانش ياد مي‌شد. دو موضوع به ويژه موجب اقبال به اين طرز فكر شده بود. در درجه اول بحران بزرگ و آسيب‌هاي ناشي از آن در كشورهاي غربي، و ديگر توزيع نابرابر درآمد. ادعا مي‌شد كه اين مسائل را مي‌توان با دخالت دولت حل كرد. به عنوان مثال گفته مي‌شد كه شوروي از مصيبت بحران بزرگ در امان مانده و آلمان نازي با پيش گرفتن اقتصاد دولتي به قدرتي در جهان بدل شده است. در همين سال‌هاست كه گزارش بوريچ منتشر مي‌شود و ايده دولت رفاه را كه در زمان فرانكلين روزولت شروع شده بود پيش مي‌كشد. پس از جنگ نيز انگلستان به ملي كردن صنايع مي‌پردازد و دولت دخالت خود را در اقتصاد گسترش مي‌دهد.

هايك به عنوان يك روشن‌فكر واقعي در چنين زماني قد برافراشت و اشتباه چنين انديشه‌هايي را برملا كرد. اين كار ساده‌اي نيست. بسيارند روشن‌فكر‌‌نماهايي كه براي خوشايند مردم آنچه را كه مردم مي‌خواهند مي‌گويند و مريد جمع مي‌كنند و بالمآل مردم و كشوري را به فلاكت مي‌رسانند. توجه كنيم كه سوسياليست‌ها صحبت از برابري، آزادي و نجات مردم مي‌كردند. ادعا مي‌كردند كه مردم در يك سيستم اقتصاد دولتي كه به صورت متمركز برنامه‌ريزي مي‌شود، آزادتر، شادتر و بهتر خواهند زيست. بسياري از افراد نسل من همين انديشه‌ها را داشتيم. خود هايك نيز مي‌گويد كه در جواني چنين انديشه‌هايي را داشته است.

شاهكار هايك اين است كه دروغ بودن اين وعده‌هاي فريبنده و اين سراب را بر همگان آشكار كرد. استدلال كتاب راه بردگي سياسي است و بر اساس شواهد تاريخي تكيه كتاب بر تئوري اقتصادي نيست. مطلب مهم اقتصادي در كتاب اين است كه نشان مي‌دهد دولت و برنامه‌ريزي متمركز قادر به انجام و حل مسأله تخصيص منابع نيست. تخصيص منابع از سيستم بازار آزاد رقابتي و در لواي مردم‌سالاري ساخته است. اگر به سوي سوسياليسم و سيستم اشتراكي برويم هم بازار رقابتي و هم مردم‌سالاري را از دست داده‌ايم.

در 67 سالي كه از انتشار «راه بردگي» مي‌گذرد شاهد درستي انديشه‌ها و استدلال هايك بوده‌ايم. پس از جنگ جهاني دوم آلمان شرقي به راه برنامه‌ريزي و سيستم اشتراكي رفت و جز فقر و بدبختي نصيبي نداشت. دولت آنجا مجبور شد ديواري دور مردم بكشد كه مبادا از آن بهشت سوسياليسم فرار كنند. در حالي كه آلمان غربي با سيستم سرمايه‌داري و بازار رقابتي تبديل به قدرتي در جهان شد. مقايسه كره جنوبي و شمالي هم اين امر را تأييد مي‌كند. مردم كوبا جان خود را به خطر مي‌اندازند كه از زنداني كه برادران كاسترو ساخته‌اند فرار كنند. پس از فروپاشي اتحاد شوروي سابق معلوم شد تا چه حد توزيع درآمد در مناطق گوناگون امپراتوري مسكو ناهماهنگ بوده است. همين‌طور شاهد بوديم كه چگونه سوسياليسم علمي محيط زيست را در مستعمرات آسياي مركزي مسكو و اقمار اروپاي شرقي تخريب كرده بود. چين هم راه اقتصاد آزاد را پيش گرفت تا از نظر اقتصادي پيشرفت كند.

بنابراين صحت استدلال‌هاي هايك را در صحنه زندگي واقعي بين‌المللي مي‌توان ديد. كتاب هايك الهام‌بخش بسياري از مردمان و رهبران كشورهاي گوناگون بوده است. اما همچنان به كتاب راه بردگي نيازمنديم. فراموش نكنيم كه كساني كه مي‌خواهند دولت را وارد امور اقتصادي كنند به ظاهر نيت خوب دارند؛ مي‌خواهند فقر را از بين ببرند و توزيع درآمد را عادلانه كنند. ولي وقتي گرد و خاك فرو نشست مردم كشورهاي سوسياليست بازنده‌اند. باتوجه به آنچه كه امروز در اروپا و آمريكا مي‌گذرد نياز به كتاب راه بردگي از هر زمان بيشتر احساس مي‌شود، اگر مردمان كشورهاي در حال توسعه هم خواهان پيشرفت اقتصادي هستند ‌بايد استدلال‌هاي كتاب راه بردگي را آويزه گوش خود كنند.

تبلیغات

 

    

مرتبط در این شماره

ادبیات

دوگل بازي را بُرد

خطِ باریکِ قرمز

آرزوهاي بر باد رفته

بر فرازِ پاريس

اقتصاد

گريز به راه بردگي

نام‌های بزرگ تنها، بی‌خردان را می‌ترساند

پاسخ همه پرسش‌هايم را در راه بردگي يافتم

الهیات

الهيات در رودخانه‌ي سياست

درس‌ها و دستاوردهاي کارل اشمیت

سه امکان براي تصور مسيحي از تاريخ(1)

الهی دان علم حقوق

تاريخ معاصر

بهای نفرت از کیانوری

حسین هنوز هم به جاسوسی افتخار می‌کند

کیانوری به هیچ‌چیز اعتقاد نداشت

واقعیت‌های تکان‌دهنده

حزب جاسوسان

سينما

اين مجموعه را با گوگل کردن نمي‌شود به دست آورد

کاش نام همه‌ي کاگردان‌ها هيچکاک بود

در جست‌وجوی زمانِ از دست رفته

فلسفه

فلسفه تمام شد

از آينه تا عدسي: كولاژ و بريكولاژ

فلسفه عملي پسافوکويي: راه‌هاي «انحلال» فوکو در ايران

لیبرالیسم به کاهش قدرت دولت منجر نمی‌شود

کتاب‌شناسي ديرينه‌شناس

ويترين

تاریخ از پایین

لقمه‌ای که در گلوی لنین گیر کرد

کارنامه یک فیلسوف ـ عکاس

خانواده پدیده جدیدی است؟

و تو چه داني محافظه‌کاري يعني چه

زندگی خصوصی آقای مارکس

کندی دربرابر خروشچف

اولین رئیس‌جمهور

ابتذال شر

فرعون‌هاي مدرن

پرفروش‌های ماه/ خارجی

برداشت معمول از مطالب فقط با ذکر منبع به صورت کامل یعنی با دکر عبارت «ماهنامه مهرنامه»، تاریخ و شماره مجله آزاد است. بازنشر کلی مطالب مجله به هر نحوی، اعم از چاپی، دیجیتالی یا مجازی ممنوع است.